Cüzî İrade
Tanım
Cüzî irade, insanın kendi fiilleri üzerinde tercih yapabilme yetisini ifade eden kelam kavramıdır.
Cümle
Sorumluluk iradeye bağlıdır
Bağlam
- İnsan sorumluluğunu temellendirmek için kullanılır.
- İman–amel ilişkisiyle doğrudan bağlantılıdır.
- Küllî irade ile birlikte ele alınarak denge kurulur.
- Ahlak ve hukuk alanlarında normatif sonuçlar doğurur.
Kapsam ve Sınırlar
- Mutlak ve sınırsız özgürlük anlamına gelmez.
- Yaratma gücüyle karıştırılamaz.
- İlahi iradeden bağımsız düşünülemez.
Kullanım Örnekleri
- İyilik veya kötülüğü seçme.
- İnançta tasdik veya inkâr tercihi.
Yanlış Kullanımlar
- İlahi iradeyi devre dışı bırakmak.
- İnsanı fiillerinin yaratıcısı saymak.
- Aşırı özgürlükçü kader anlayışına indirgemek.
Anlam Dönüşümü
- Kader tartışmalarında Cebriyye’ye tepki olarak öne çıktı.
- Mu‘tezile’de genişletildi.
- Sünnî kelâmda sınırlı ama gerçek bir yeti olarak tanımlandı.
Kavram Kökeni
- Cüz kelimesi parça anlamındadır.
- İnsan sorumluluğunun temeli kabul edilir.
Disiplinlere Göre Kullanım
Cüzî irade, insanın fiillerinde tercih ve yönelme yetisini açıklayan kavram olarak ahlaki sorumluluğun temelini oluşturur.
İyi ve kötü tercihlerden sorumlu tutulabilmenin teorik zeminini sağlar.
Filozoflar Arası Kullanım Farkı
Kesb teorisiyle cüzî iradeyi ilahi yaratma ile uyumlu şekilde açıklamaya çalışmıştır.