Felsefe Sözlüğü

Tanım: Af, yapılan bir hataya karşı ceza vermekten bilinçli olarak vazgeçmeyi ifade eder. İslam ahlakında af, hem ilahi bir sıfat hem de insan için ahlaki bir erdem olarak kabul edilir.

Tanım: Ahiret, dini düşüncede dünya hayatından sonra başlayacağı kabul edilen varoluş aşamasını ifade eden kavramdır.

Tanım: Ahkâm-ı ilâhiyye, Allah’ın iradesine dayanan ve varlık, kader, hüküm ve düzen alanlarını kapsayan genel ilahi hükümleri ifade eden kelam terimidir.

Tanım: Ahmak, düşünme ve muhakeme yetisini kullanmayan, bilgiye rağmen yanlışta ısrar eden kimseyi ifade eden kavramdır.

Tanım: Âlem, Allah’ın dışında kalan ve yaratılmış olan tüm varlıkların bütünü anlamına gelen kelam ve felsefe kavramıdır. Maddî ve manevî tüm varlık alanlarını kapsar.

Tanım: Alevî, Hz. Ali’ye bağlılığı ve ona atfedilen manevi otoriteyi merkeze alan, tarihsel, kültürel ve inançsal yönleri bulunan geniş bir dini kimliği ifade eder.

Tanım: Allah, İslam inancında mutlak, tek, ezeli ve ebedi olan zorunlu varlık olarak kabul edilen Tanrı’dır.

Tanım: Antropomorfizm, insan niteliklerinin Tanrı’ya veya insan dışı varlıklara atfedilmesi anlayışıdır. Kelamda bu yaklaşım, Tanrı’yı yaratılmışlara benzetme riski nedeniyle eleştirilmiştir.

Tanım: Apolojetik, dini inançların rasyonel ve felsefi temelde savunulmasını amaçlayan disiplindir.

Tanım: Araz, kendi başına var olamayan ve ancak bir cevherde bulunarak varlık kazanan niteliktir.

Tanım: Âsârîlik, inanç meselelerinde akli yorumdan kaçınarak Kur’an, sünnet ve sahabe rivayetlerini esas alan, selef merkezli kelam yaklaşımıdır.

Tanım: Aşkın, deneyim ve fenomenler alanının ötesinde olanı ifade eden felsefi niteliktir.

Tanım: Azap, yapılan fiillerin karşılığı olarak ilahi veya ahlaki düzen içinde acı ve ceza içeren bir durum ya da süreci ifade eder.

Tanım: Bâtınîlik, dini metinlerin görünen anlamlarının ötesinde gizli ve sembolik manalar taşıdığını savunan ezoterik yorum anlayışıdır.

Tanım: Cahil, bilgiye sahip olmayan veya bilgiyi bilinçli biçimde reddeden kimseyi ifade eden kavramdır.

Tanım: Cebriyye, insan fiillerinde özgür iradenin bulunmadığını, her şeyin Allah tarafından zorunlu olarak belirlendiğini savunan kelam ekolüdür.

Tanım: Cedel, karşı tarafı ikna etmeyi veya susturmayı amaçlayan tartışma yöntemidir.

Tanım: Cehalet, bilginin eksikliği, yanlış bilgiye sahip olma ya da bilmediğinin farkında olmama durumunu ifade eden kavramdır.

Tanım: Cehennem, dini düşüncede ahlaki sorumluluğun sonucu olarak tasarlanan ceza ve mahrumiyet alanını ifade eden kavramdır.

Tanım: Cehmiyye, insan iradesini neredeyse tamamen reddeden, ilahi sıfatları te’vil eden ve cebirci görüşleriyle bilinen erken dönem kelam ekolüdür.

Tanım: Cennet, dini inançlarda erdemli yaşamın karşılığı olarak tasarlanan mutluluk ve ödül alanını ifade eden kavramdır.

Tanım: Cüzî irade, insanın kendi fiilleri üzerinde tercih yapabilme yetisini ifade eden kelam kavramıdır.

Tanım: Delil, bir iddiayı aklen destekleyen ve kabul edilebilir kılan gerekçedir.

Tanım: Dogmatik, sorgulamaya kapalı biçimde doğruluğu kesin kabul edilen görüşleri savunan yaklaşımı ifade eder.

Tanım: Dua, kulun Allah’a yönelerek istemesi, yakarması ve bilinçli bir ilişki kurmasıdır.

Tanım: Ehl-i Hadis, dini hükümlerde Kur’an ve sahih hadisi esas alarak akli yorumu sınırlı tutan erken dönem İslam düşünce geleneğidir.

Tanım: Ehl-i Re'y, nassların yorumunda akli kıyası ve içtihadı öne çıkaran erken dönem İslam düşünce yaklaşımıdır. Hanefi geleneğin zeminini oluşturmuştur.

Tanım: Ehl-i Sünnet, Hz. Muhammed’in sünnetini ve sahabenin icmasını esas alan, İslam’ın ana inanç ve amel çizgisini temsil eden çoğunluk geleneğidir.

Tanım: Eş‘ârîyye, Ebu’l Hasan el-Eş‘arî tarafından kurulan, ilahi kudreti merkeze alan ve aklı vahyin hizmetinde konumlandıran Sünnî kelam ekolüdür.

Tanım: Fideist, dini inançta aklın değil imanın belirleyici olduğunu savunan kişi veya yaklaşımdır.

Tanım: Fideizm, dini inançların akılsal temellendirmeye değil, imana ve teslimiyete dayandığını savunan görüştür.

Tanım: Fiil, bir varlığın sahip olduğu gücü etkin hale getirerek ortaya koyduğu edimsel gerçekleşmedir.

Tanım: Gazap, haksızlık, kötülük veya ahlaki sapma karşısında ortaya çıkan yoğun tepki ve öfke hâlini ifade eden kavramdır.

Tanım: Gnostik, kurtuluşun gizli ve seçkin bir bilgiye sahip olmakla mümkün olduğuna inanan kişidir.

Tanım: Gnostisizm, insanın kurtuluşunun gizli, seçkin ve içsel bir bilgiye (gnosis) erişimle mümkün olduğunu savunan dini-felsefi öğretidir.

Tanım: Günah, dini ve ahlaki normlara aykırı kabul edilen bilinçli eylemleri ifade eden kavramdır.

Tanım: Haber-i sadık, doğruluğu kesin olan ve bilgi ifade eden haber türünü ifade eder. Kelamda vahiy ve mütevatir haber bu kapsamdadır.

Tanım: Hadis, Hz. Muhammed'e atfedilen söz, fiil ve takrirlerin rivayet yoluyla aktarılan ifadeleridir.

Tanım: Hakikat, bir şeyin olduğu gibi ortaya konulması veya açığa çıkması durumudur.

Tanım: Halife, İslam geleneğinde peygamberin ardından gelen siyasal ve dini liderdir.

Tanım: Haram, İslam hukukunda yapılması kesin olarak yasaklanan fiil ve davranışları ifade eder. Haramlar, bireysel ve toplumsal zararları önlemeye yönelik ilahi sınırlardır.

Tanım: Haricilik, büyük günah işleyen kimseleri dinden çıkmış kabul eden, iman ile ameli ayrılmaz gören ve siyasi itaatsizliği meşrulaştıran erken dönem İslam mezhebidir.

Tanım: Helal, İslam hukukunda yapılmasına izin verilen, dinen yasaklanmamış fiil ve davranışları ifade eder. Helal alan, insanın meşru tasarruf ve özgürlük sahasını oluşturur.

Tanım: Hilafet, İslam dünyasında siyasal ve dini otoriteyi temsil eden kurumdur.

Tanım: Hudus, bir varlığın sonradan meydana gelmiş olmasını ifade eden kavramdır.

Tanım: İçkin, bir varlığın ya da ilkenin bulunduğu alanın içinde kalarak var olmasını ifade eder.

Tanım: İlah, ibadet edilen, mutlaklaştırılan veya en yüce kabul edilen varlıktır.

Tanım: İlahî sıfatlar, Tanrı’ya atfedilen nitelik ve yetkinlikleri ifade eden kavramlardır.

Tanım: İlim, bilme yetisi ve bilgi sahibi olma durumunu ifade eden kavramdır.

Tanım: İllet, bir şeyin varlığını veya oluşunu açıklayan temel neden olarak kabul edilir.

Tanım: İlliyet, neden ile sonuç arasında kurulan zorunlu ilişkiyi ifade eden nedensellik ilkesidir.

Tanım: İlzam, karşı tarafın kabul ettiği ilkelerden hareketle onu zorunlu bir sonuca götürme yöntemidir.

Tanım: İman, bir inanç içeriğini kesin bilgiye dayanmaksızın güven ve bağlılıkla kabul etme hâlidir.

Tanım: İmtihan, insanın irade, ahlak ve inanç bakımından sınanmasını ifade eden kelami kavramdır.

Tanım: İnanç, bir önermeyi kesin bilgiye dayanmaksızın doğru kabul etme tutumudur.

Tanım: İnsanbiçimcilik, insan özelliklerinin insan dışı varlıklara, özellikle Tanrı’ya atfedilmesi eğilimini ifade eder.

Tanım: İrade, öznenin bir eylemi gerçekleştirmeye veya belirli bir yönde karar vermeye yönelik isteme ve yönelme yetisidir.

Tanım: İstidlal, öncüllerden mantıksal çıkarımla sonuç elde etme yöntemidir.

Tanım: İtikat, bireyin belirli bir inanç ilkesini zihinsel ve duygusal olarak benimsemesini ifade eden kavramdır.

Tanım: Kader, varlıkların ve olayların belirli bir ölçü ve düzen içinde gerçekleştiğini ifade eden kavramdır.

Tanım: Kaderiyye, insanın fiillerinde tam özgür olduğunu savunan ve ilahi kaderi sınırlı yorumlayan erken dönem kelam ekolüdür.

Tanım: Kadim, başlangıcı olmayan, zamanla sınırlı bulunmayan ve varlığı için başka bir nedene ihtiyaç duymayan varlık veya nitelik anlamına gelir.

Tanım: Kâfir, İslam inancına göre Allah’ın birliğini ve temel iman esaslarını bilinçli olarak reddeden kişidir.

Tanım: Kâinat, var olan tüm fiziksel ve metafizik gerçekliklerin bütünü olarak, hem felsefi hem de teolojik bağlamda kullanılan kapsamlı bir varlık kavramıdır.

Tanım: Kasd, kişinin bir fiile bilinçli biçimde yönelmesini ve o fiili yapmaya karar vermesini ifade eden kavramdır. Fıkıh ve ahlakta kasd, fiilin sorumluluk doğuran bilinçli yönünü belirler.

Tanım: Kaza, ilahi ilim ve irade ile belirlenmiş olan şeylerin fiilen gerçekleşmesi durumudur.

Tanım: Kazâ, İslam kelâmında Allah’ın ezelî ilminde takdir ettiği şeylerin zamanı geldiğinde fiilen gerçekleşmesini ifade eden kavramdır. Kaderle birlikte ele alınır ve ilahi bilginin dış dünyada gerçekleşme boyutunu temsil eder.

Tanım: Kelam, İslam inanç esaslarını akıl yürütme, mantık ve tartışma yöntemleriyle temellendirmeyi amaçlayan düşünce disiplinidir.

Tanım: Kesb, özellikle Eş'arî kelâmında insan fiillerinin yaratılması Allah’a ait olmakla birlikte, bu fiillerin kul tarafından kazanılması anlamına gelen kavramdır. Böylece ilahi kudret ile insan sorumluluğu arasında orta bir açıklama sunar.

Tanım: Kıdem, bir varlığın başlangıcının olmaması ve ezeli olması durumudur.

Tanım: Klasik teizm, Tanrı'yı değişmez, zamansız, mutlak kudret ve bilgi sahibi bir varlık olarak tanımlar.

Tanım: Kudret, bir varlığın yapabilme ve etki edebilme gücünü ifade eden sıfattır.

Tanım: Küllî irade, Allah’ın tüm varlık ve olayları kapsayan mutlak iradesini ifade eden kelam kavramıdır.

Tanım: Kur'an-ı Kerim, İslam inancına göre Allah tarafından Hz. Muhammed’e vahiy yoluyla indirilen, inanç, ahlak ve hukuk ilkelerini içeren kutsal kitaptır. Kelam ilminde temel referans, tefsirde ise açıklanması gereken ana metindir.

Tanım: Levh-i Mahfûz, İslam düşüncesinde varlık ve olayların ilahi bilgi düzeyinde kuşatılmış olduğunu ifade eden metafizik kavramdır.

Tanım: Logos, akıl, söz, düzen ve anlamı bir arada ifade eden, evrensel ilke niteliğindeki felsefi kavramdır.

Tanım: Mağfiret, Allah’ın kulun hatasını bağışlaması ve onun olumsuz sonuçlarını örtmesi anlamına gelir. Af kavramından farklı olarak mağfiret, sadece cezayı kaldırmak değil, kusuru örtmeyi de içerir.

Tanım: Malum, bilginin konusu olan, bilinen veya bilinebilir durumda bulunan şeyi ifade eden kavramdır. Kelâm ve epistemolojide ilim ile olan ilişkisi üzerinden tanımlanır.

Tanım: Mâtûrîdîyye, Ebu Mansur el-Mâtûrîdî tarafından sistemleştirilen, akla geniş yer veren ve insan sorumluluğunu vurgulayan Sünnî kelam ekolüdür. Özellikle Hanefi mezhebiyle ilişkilidir.

Tanım: Merhamet, başkasının acı ve kırılganlığını fark ederek bu durumu hafifletmeye yönelen ahlaki ve duygusal eğilimi ifade eder.

Tanım: Monoteizm, evrenin tek ve mutlak bir Tanrı tarafından yaratıldığı ve yönetildiği inancıdır.

Tanım: Mu‘tezile, aklı inanç alanında temel ölçüt kabul eden, ilahi adalet ve insan özgürlüğünü merkeze alan sistematik kelam ekolüdür.

Tanım: Mücessime, Allah’a cisim ve mekân isnat eden, literalist ve aşırı yorumlara dayalı kelam anlayışlarını ifade eder.

Tanım: Müfessir, Kur’an ayetlerini dil, bağlam ve rivayet esaslarına göre açıklayan ve yorumlayan ilim insanıdır.

Tanım: Muhal, varlığı aklen çelişki içeren ve gerçekleşmesi imkânsız olan durumları ifade eden kavramdır.

Tanım: Mümkin, varlığı da yokluğu da zorunlu olmayan, başka bir sebebe bağlı olarak var olan şeyleri ifade eden ontolojik kavramdır. İslam felsefesi ve kelâmında mümkin varlıklar, var olmak için vacip bir varlığa muhtaçtır.

Tanım: Mümkün, varlığı zorunlu olmayan, var da olabilen yok da olabilen varlık türüdür.

Tanım: Mümkün varlık, var olması da olmaması da düşünülebilen, varlığı başka nedenlere bağlı olan varlıktır.

Tanım: Müşebbihe, Allah’ın sıfatlarını insan özelliklerine benzeterek yorumlayan ve bu yönüyle teşbihçi kabul edilen kelam ekollerinin genel adıdır.

Tanım: Mütevatir haber, yalan üzerinde birleşmeleri aklen mümkün olmayan çok sayıda kişi tarafından aktarılan ve kesin bilgi ifade eden haber türüdür.

Tanım: Mutlak teizm, Tanrı'nın tüm mükemmel sıfatlara sınırsız biçimde sahip olduğunu savunan görüştür.

Tanım: Nebi, kendisine vahiy gelen fakat yeni bir din ya da şeriat tebliğ etmeyen peygamberdir.

Tanım: Negatif teoloji, Tanrı'nın özüne dair olumlu niteliklerin dile getirilemeyeceğini savunan teolojik yaklaşımdır.

Tanım: Niyaz, insanın Allah’a yönelerek içten bir yakarış, talep ve teslimiyet hâliyle dua etmesini ifade eder. Tasavvufta niyaz, kulun kendi yetersizliğini idrak ederek ilahi rahmete yönelmesidir.

Tanım: Nübüvvet, ilahi mesajın peygamberler aracılığıyla insanlara iletilmesi kurumudur.

Tanım: Peygamber, Tanrı'dan vahiy alan ve bu vahyi insanlara ileten kişidir.

Tanım: Rahmet, Allah’ın yaratılmışlara yönelik koruyucu, bağışlayıcı ve kuşatıcı merhametini ifade eden kavramdır. İslam düşüncesinde rahmet, yalnızca duygusal bir acıma değil, varlığı sürdürme ve iyiliği gerçekleştirme iradesidir.

Tanım: Resul, vahiy alan ve bu vahiy ile yeni bir şeriat ya da kitapla görevlendirilen peygamberdir.

Tanım: Rivayet, özellikle hadis ve tarih ilimlerinde bilginin isnad zinciriyle aktarılmasını ifade eden yöntem ve içeriktir.

Tanım: Riya, bir davranışın içten ve samimi bir niyetle değil, başkalarının beğenisini veya takdirini kazanma amacıyla yapılmasıdır.

Tanım: Ruhul-Kudüs, ilahi vahiy, destek ve yönlendirme ile ilişkilendirilen; İslam ve Hristiyan teolojilerinde farklı anlam katmanlarına sahip kutsallık atfedilen metafizik bir kavramdır.

Tanım: Sahabe, Hz. Muhammed’i görmüş, ona iman etmiş ve bu iman üzere vefat etmiş Müslümanları ifade eden kavramdır.

Tanım: Sebep, bir varlığın veya olayın meydana gelmesine yol açan etkeni ifade eden kavramdır.

Tanım: Selef-i Salihin, Hz. Muhammed’in sahabesi, tabiîn ve tebeu’t-tabiîn nesillerini kapsayan, İslam’ın inanç ve amel anlayışının en saf ve güvenilir biçimde temsil edildiği ilk üç kuşağı ifade eden kavramdır. Bu nesiller, kelam ve fıkıh tartışmalarında ölçü kabul edilmiştir.

Tanım: Selefiyye, ilk üç nesil Müslümanların (selef) anlayışını esas alan, nass merkezli ve te’vilden kaçınan kelam ve inanç yaklaşımıdır.

Tanım: Sevap, dini ve ahlaki düşüncede doğru ve iyi eylemlere atfedilen olumlu karşılığı ifade eden kavramdır.

Tanım: Sıfat, bir varlığın niteliğini ve nasıl olduğunu ifade eden özelliklerdir.

Tanım: Şiilik, Hz. Ali ve onun soyundan gelen imamların ilahi olarak tayin edildiğini savunan, imameti inancın merkezine yerleştiren İslam mezhep ve düşünce geleneğidir. Siyasi liderlik anlayışı zamanla teolojik ve kelami bir doktrine dönüşmüştür.

Tanım: Şirk, Allah’a ait olan ilahlık, rububiyet veya ibadet vasıflarının başkalarına nispet edilmesidir.

Tanım: Sorumluluk, bireyin eylemlerinin ahlaki veya hukuki sonuçlarını üstlenebilme durumudur.

Tanım: Sudur teorisi, varlığın Tanrı'dan iradi bir yaratma değil, zorunlu bir taşma yoluyla meydana geldiğini savunan görüştür.

Tanım: Sufi, tasavvuf yolunu benimseyen ve manevi arınmayı esas alan kişidir.

Tanım: Sünnet, Hz. Muhammed'in sözleri, fiilleri ve onaylarını ifade eden temel İslami kaynaktır.

Tanım: Sünnî Kelâm, Ehl-i Sünnet inançlarını akli ve nakli delillerle temellendiren kelam geleneğidir. Bu çatı altında Mâtürîdîyye ve Eş‘ârîyye ekolleri yer alır ve iman, kader, sıfatlar gibi konular sistemli biçimde ele alınır.

Tanım: Sünnilik, Hz. Muhammed’in sünnetini ve sahabenin ortak anlayışını esas alan, İslam inanç ve amel alanında çoğunluğu temsil eden ana mezhep ve düşünce geleneğidir. Kelamda Eş‘arîlik ve Mâtürîdîlik, fıkıhta ise Hanefi, Maliki, Şafii ve Hanbeli mezhepleri Sünni çatı altında yer alır.

Tanım: Şüphe, bir yargının doğruluğu veya yanlışlığı konusunda karar verilememesi durumudur.

Tanım: Tanrı, mutlak, aşkın ve en yüce varlık olarak düşünülen metafizik kavramdır.

Tanım: Tanrıcılık, evreni yaratan ve yöneten bir Tanrı'nın varlığını kabul eden inanç ve düşünce biçimidir.

Tanım: Tarikat, belirli bir manevî öğretinin ve pratiğin takip edildiği tasavvufi örgütlenme biçimidir.

Tanım: Tekfir, bir Müslümanı inanç açısından İslam dışı ilan etme fiilidir.

Tanım: Teklif, insanın yerine getirebileceği fiillerle yükümlü kılınmasını ifade eden kelami kavramdır.

Tanım: Tenzih, Tanrı’yı yaratılmışlara özgü niteliklerden ve benzetmelerden uzak tutmayı esas alan teolojik ilkedir.

Tanım: Teşbih, Tanrı’yı veya metafizik bir varlığı insani niteliklere benzeterek anlama ve anlatma yaklaşımını ifade eder.

Tanım: Teselsül, bir nedenler zincirinin başlangıcı olmaksızın sonsuza kadar geri gitmesi durumunu ifade eder.

Tanım: Tevafuk, görünüşte rastlantı gibi duran olayların anlamlı bir düzen içinde gerçekleştiğini ifade eden kavramdır.

Tanım: Tevhid, Allah’ın zatında, sıfatlarında ve fiillerinde bir ve eşsiz olduğunu kabul eden temel İslam inancıdır. Kelamda tevhid, tüm inanç sisteminin kurucu ilkesidir.

Tanım: Tövbe, işlenen bir hatadan dolayı pişmanlık duyarak o fiilden vazgeçmek ve yeniden aynı hataya dönmemeye karar vermektir. İslam’da tövbe, ahlaki ve manevi arınmanın temel yollarından biridir.

Tanım: Vâcibü'l Vücud, varlığı zorunlu olan ve yokluğu düşünülemeyen varlığı ifade eden metafizik kavramdır.

Tanım: Vacip, varlığı zorunlu olan ve yokluğu düşünülemeyen şeyi ifade eder. Kelâm ve felsefede Allah için 'vacibu'l-vücûd' kavramı kullanılırken, fıkıhta vacip, yapılması dinen gerekli olan fiilleri tanımlar.

Tanım: Vahhâbîlik, Muhammed b. Abdülvehhab tarafından ortaya konan, tevhidi merkeze alan, bidat kabul edilen uygulamalara karşı katı tutum sergileyen Selefî çizgide bir dini harekettir.

Tanım: Vahiy, ilahi kaynaktan gelen bilginin insana özel bir yolla iletilmesidir.

Tanım: Yakin, doğruluğu konusunda hiçbir şüphe barındırmayan kesin bilgi durumudur.

Tanım: Yaratma, varlıkların varlığa çıkarılması ve belirli bir düzen içinde sürdürülmesi sürecidir.

Tanım: Zahirîlik, dini metinlerin yalnızca açık ve lafzi anlamlarını esas alan, kıyas ve yorumu reddeden bir fıkıh ve düşünce ekolüdür.

Tanım: Zan, doğruluğu kesin olmayan ancak doğru olma ihtimali bulunan kanaat durumudur.

Tanım: Zat, bir varlığın kendinde varlığını ve özünü ifade eden kavramdır.

Tanım: Zorunlu, varlığı aklen kaçınılmaz olan ve yokluğu düşünülemeyen varlıktır.

Tanım: Zorunlu varlık, var olmaması düşünülemeyen ve varlığı kendinden olan varlıktır.