Felsefe Sözlüğü

Tanım: A posteriori, deneyim ve gözleme dayanarak elde edilen bilgiyi ifade eder.

Tanım: A priori, deneyime başvurmadan bilinebilen bilgi türünü ifade eder.

Tanım: Akıl, düşünme, yargılama ve çıkarım yapma yetisini ifade eden zihinsel kapasitedir.

Tanım: Akıl yürütme, önermeler arasında ilişki kurarak yeni bir yargıya ulaşma sürecidir.

Tanım: Aksiyom, bir sistem içinde doğruluğu kabul edilen ve kanıt gerektirmeyen temel önermedir.

Tanım: Analitik, karmaşık bir bütünü daha basit bileşenlerine ayırarak incelemeyi ifade eden yaklaşımı tanımlar.

Tanım: Analitik felsefe, felsefi problemleri dil, mantık ve kavramsal çözümleme yoluyla ele alan yaklaşımdır.

Tanım: Analoji, iki şey arasındaki benzerlikten hareketle çıkarım yapmayı ifade eden akıl yürütme biçimidir.

Tanım: Analoji, iki veya daha fazla şey arasındaki benzerliklerden hareketle çıkarım yapma yöntemidir.

Tanım: Aporia, felsefi düşüncede çözümü olmayan ya da geçici olarak çözümsüz görünen zihinsel çıkmaz durumudur.

Tanım: Argüman, belirli bir sonucu desteklemek amacıyla düzenlenmiş öncüller bütünüdür.

Tanım: Benzeşim, iki veya daha fazla şey arasında kurulan yapısal veya işlevsel benzerliği ifade eden kavramdır.

Tanım: Biçimsel mantık, içeriğinden bağımsız olarak akıl yürütmenin yapısal geçerliliğini inceleyen mantık dalıdır.

Tanım: Bilgi, bir öznenin bir nesne hakkında doğru ve gerekçelendirilmiş bilişsel içeriğe sahip olması durumudur.

Tanım: Bilgi felsefesi, bilginin kaynağını, doğruluğunu ve imkanını inceleyen felsefe dalıdır.

Tanım: Çelişki, bir düşünce veya önermede birbirini dışlayan yargıların birlikte bulunmasıdır.

Tanım: Çelişmezlik ilkesi, aynı özne ve bağlamda bir önermenin aynı anda hem doğru hem yanlış olamayacağını ifade eden temel mantık ilkesidir.

Tanım: Çıkarım, verilen öncüllerden mantıksal olarak bir sonuca ulaşma işlemidir.

Tanım: Delil, bir iddiayı aklen destekleyen ve kabul edilebilir kılan gerekçedir.

Tanım: Deneyim ötesi, duyusal tecrübenin sınırlarını aşan ve doğrudan deneyimle doğrulanamayan alanı ifade eder.

Tanım: Diyalektik, düşüncenin ve gerçekliğin karşıtlıklar, çelişkiler ve aşılmalar yoluyla geliştiğini savunan felsefi yöntemdir.

Tanım: Dogmatik, sorgulamaya kapalı biçimde doğruluğu kesin kabul edilen görüşleri savunan yaklaşımı ifade eder.

Tanım: Doğru, bir yargının, eylemin ya da önermenin belirli ölçütlere ve bağlama uygun olması durumudur.

Tanım: Doğruluk, bir önerme ya da yargının gerçeklikle uyumlu olması durumudur.

Tanım: Empirizm, bilginin temel kaynağının duyusal deneyim olduğunu savunan epistemolojik görüştür.

Tanım: Epistemoloji, bilginin kaynağı, yapısı ve geçerliliği üzerine çalışan felsefe disiplinidir.

Tanım: Fenomen, bir şeyin bilince ve deneyime göründüğü biçimdir.

Tanım: Formel mantık, düşüncenin içeriğinden bağımsız olarak, önermelerin ve çıkarımların biçimsel yapısını inceleyen mantık dalıdır.

Tanım: Gayri formel mantık, doğal dilde kurulan argümanları bağlam, ikna ve anlam ilişkileri içinde inceleyen mantık alanıdır.

Tanım: Geçerlilik, öncüller doğru kabul edildiğinde sonucun zorunlu olarak çıkması durumudur.

Tanım: Geçici agnostisizm, belirli bir konuda mevcut bilgi imkânlarının yetersiz olduğunu kabul eden; ancak ilkesel olarak bilinemezlik iddiasında bulunmayan temkinli epistemik tutumdur.

Tanım: Gerekçelendirme, bir iddiayı destekleyen nedenleri ve delilleri sunma işlemidir.

Tanım: Güçlü agnostisizm, Tanrı’nın veya metafizik gerçekliğin ilkece ve mutlak olarak bilinemez olduğunu savunan epistemolojik tutumdur. Bu görüşe göre bilgi eksikliği geçici değil, yapısaldır.

Tanım: Hipostaz, bir özelliğin veya kavramın bağımsız ve somut bir varlık gibi ele alınmasını ifade eden felsefi terimdir.

Tanım: İçeriksel mantık, akıl yürütmelerin geçerliliğini içerik ve anlam bağlamında ele alan mantık yaklaşımıdır.

Tanım: İlk neden, var olan her şeyin nihai kaynağı olan, kendisi başka bir nedene dayanmayan ontolojik ilkeyi ifade eder. Özellikle kozmolojik argümanlarda Tanrı kavramının temellendirilmesinde kullanılır.

Tanım: İmkânsızlık, mantıksal veya ontolojik olarak gerçekleşmesi mümkün olmayan durumu ifade eder.

Tanım: İndeterminizm, evrende gerçekleşen olayların zorunlu ve kesin neden-sonuç ilişkileriyle tamamen belirlenmediğini savunan felsefi görüştür.

Tanım: İspat, bir önermenin doğruluğunu mantıksal çıkarımlarla kesin olarak gösterme sürecidir.

Tanım: İstidlal, öncüllerden mantıksal çıkarımla sonuç elde etme yöntemidir.

Tanım: Kadim, başlangıcı olmayan, zamanla sınırlı bulunmayan ve varlığı için başka bir nedene ihtiyaç duymayan varlık veya nitelik anlamına gelir.

Tanım: Kanıt, bir iddianın doğruluğunu desteklemek amacıyla sunulan gerekçelendirilmiş dayanaklardır.

Tanım: Kategori hatası, bir kavramın ait olmadığı mantıksal veya ontolojik kategoriye yerleştirilmesidir.

Tanım: Kavramsal ayrım, anlamları birbirine karışan kavramların sınırlarının netleştirilmesidir.

Tanım: Kilise Babası, Hristiyanlığın erken dönemlerinde doktrinin oluşmasına yön veren ve otorite kabul edilen teolog ve düşünürleri ifade eder.

Tanım: Konstrüktivizm, bilginin özne ile dünya arasındaki etkileşimde aktif olarak kurulduğunu savunan yaklaşımdır.

Tanım: Kritisizm, bilginin imkânını, sınırlarını ve geçerliliğini eleştirel bir yöntemle inceleyen felsefi yaklaşımdır.

Tanım: Kuram, olgular arasındaki ilişkileri açıklamak, düzenlemek ve anlamlandırmak amacıyla oluşturulan sistemli kavramsal bütündür.

Tanım: Logos, akıl, söz, düzen ve anlamı bir arada ifade eden, evrensel ilke niteliğindeki felsefi kavramdır.

Tanım: Mantık, akıl yürütmenin biçimsel kurallarını inceleyen ve geçerli düşünmeyi konu alan disiplindir.

Tanım: Mantıksal zorunluluk, belirli öncüller kabul edildiğinde sonucun başka türlü olamamasıdır.

Tanım: Mücerret, maddi varlığa, fiziksel mekâna veya duyusal özelliklere bağlı olmaksızın varlığı düşünülebilen şeyleri ifade eden kavramdır.

Tanım: Neden, bir olayın veya durumun ortaya çıkmasını mümkün kılan açıklayıcı ilke ya da etkendir.

Tanım: Nedensellik, olaylar arasında neden ile sonuç şeklinde kurulan düzenli ve açıklayıcı ilişkiyi ifade eder.

Tanım: Nominalizm, tümellerin gerçek varlıklar değil, yalnızca adlar olduğunu savunan görüştür.

Tanım: Ön kabul, bir tartışma veya düşünce sürecine başlamadan önce doğru kabul edilen, sorgulanmamış varsayımdır.

Tanım: Öncül, bir akıl yürütmede sonucun dayandığı başlangıç önermesidir.

Tanım: Öndeyi, doğruluğu kabul edilen ve kanıtlanmadan kullanılan temel önermedir.

Tanım: Önerme, doğru ya da yanlış olma değeri taşıyan anlamlı ifadedir.

Tanım: Önermeler mantığı, önermelerin doğruluk değerleri ve bağlaçlar arasındaki ilişkileri inceleyen mantık dalıdır.

Tanım: Özdeşlik, bir varlığın ya da kavramın kendisiyle aynı olmasını ifade eden temel ilkedir.

Tanım: Paradoks, doğru gibi görünen öncüllerden mantıksal olarak çelişkili bir sonucun çıktığı düşünsel durumdur.

Tanım: Postulat, bir düşünce veya kuramsal sistemin işlemesi için kanıtlanmadan kabul edilen temel önermedir.

Tanım: Pragmatizm, düşünce ve inançların doğruluğunu pratik sonuçlarıyla değerlendiren felsefi yaklaşımdır.

Tanım: Rasyonalizm, bilginin temel kaynağının akıl olduğunu savunan felsefi yaklaşımdır.

Tanım: Rasyonel, akla ve mantıksal ilkelere uygun olanı ifade eder.

Tanım: Rölativizm, doğruluk ve değerlerin mutlak değil, bağlama göre değiştiğini savunan görüştür.

Tanım: Ruhul-Kudüs, ilahi vahiy, destek ve yönlendirme ile ilişkilendirilen; İslam ve Hristiyan teolojilerinde farklı anlam katmanlarına sahip kutsallık atfedilen metafizik bir kavramdır.

Tanım: Saf Aklın Eleştirisi, insan aklının deneyimden bağımsız olarak neleri bilebileceğini ve bilginin sınırlarını araştıran felsefi eserdir.

Tanım: Safsata, geçerli veya doğruymuş gibi görünen fakat mantıksal hata içeren akıl yürütmedir.

Tanım: Septisizm, kesin bilginin mümkün olmadığını veya sürekli kuşku altında tutulması gerektiğini savunan felsefi görüştür.

Tanım: Sonlu, sınırları bulunan; nicelik, zaman veya varlık bakımından başlangıç ve bitişe sahip olan şeyi ifade eder.

Tanım: Sonuç, bir akıl yürütmede öncüllerden çıkarılan nihai yargıdır.

Tanım: Soyutlama, nesnelerin veya durumların belirli özelliklerini ayırarak düşünsel olarak ele alma işlemidir.

Tanım: Tanım, bir kavramın ne olduğunu, onu diğer kavramlardan ayıran özellikleriyle ifade etme girişimidir.

Tanım: Temellendirme, bir iddia veya yargının dayandığı ilkeleri ve gerekçeleri açık biçimde ortaya koyma sürecidir.

Tanım: Terim, belirli bir bilimsel ya da felsefi bağlamda özel ve teknik anlam taşıyan sözcüktür.

Tanım: Teşbih, Tanrı’yı veya metafizik bir varlığı insani niteliklere benzeterek anlama ve anlatma yaklaşımını ifade eder.

Tanım: Totoloji, her durumda doğru olan ve yeni bilgi üretmeyen önermedir.

Tanım: Tümdengelim, genel önermelerden zorunlu tekil sonuçlar çıkaran akıl yürütme biçimidir.

Tanım: Tümevarım, tekil gözlemlerden genel sonuçlara ulaşmayı amaçlayan çıkarım biçimidir.

Tanım: Tutarlılık, bir düşünce veya sistem içinde çelişki bulunmaması durumudur.

Tanım: Üçüncü hâlin imkânsızlığı ilkesi, bir önermenin doğru veya yanlış dışında üçüncü bir doğruluk değerine sahip olamayacağını savunur.

Tanım: Us, insanın düşünme, kavrama, yargılama ve çıkarım yapma yetisini ifade eden zihinsel kapasitedir.

Tanım: Varsayım, doğruluğu henüz gösterilmemiş olmakla birlikte düşünceyi ilerletmek amacıyla kabul edilen önermedir.

Tanım: Yanıltıcı akıl yürütme, psikolojik veya dilsel nedenlerle ikna edici görünen fakat mantıksal açıdan hatalı olan çıkarımdır.

Tanım: Yanlış, bir yargının ya da eylemin geçerli kabul edilen ölçütlere uymamasıdır.

Tanım: Yapay dil, belirli kurallar doğrultusunda bilinçli olarak oluşturulmuş dil sistemidir.

Tanım: Yargı, bir şey hakkında doğru ya da yanlış olabilecek bir hüküm bildiren zihinsel edimdir.

Tanım: Zayıf agnostisizm, Tanrı’nın varlığı hakkında şu an için yeterli bilgiye sahip olunmadığını savunan, ancak ilkece bilinemezlik iddiasında bulunmayan epistemik tutumdur.

Tanım: Zihinsel koşul, bir düşüncenin, algının veya bilginin ortaya çıkabilmesi için zihinde bulunması gereken ön şartları ifade eder.