Felsefe Sözlüğü

Tanım: Açık teizm, Tanrı'nın gelecekteki özgür insan eylemlerini kesin olarak bilmediğini savunan teistik yaklaşımdır.

Tanım: Aforoz, bir kişinin dini toplulukla olan bağının resmî olarak kesilmesini ifade eden yaptırımdır.

Tanım: Agnostik, Tanrı’nın varlığı ya da yokluğu hakkında kesin ve temellendirilmiş bilgiye ulaşılamayacağını savunan kişidir.

Tanım: Agnostisizm, Tanrı'nın varlığı veya yokluğu hakkında kesin bilgiye ulaşılamayacağını savunan görüştür.

Tanım: Ahiret, dini düşüncede dünya hayatından sonra başlayacağı kabul edilen varoluş aşamasını ifade eden kavramdır.

Tanım: Ahura Mazda, Zerdüştlük inancında evrenin yaratıcısı ve ahlaki düzenin kaynağı olan yüce ilahi varlıktır. Bilgelik, iyilik ve kozmik düzen Ahura Mazda’nın temel nitelikleri olarak kabul edilir.

Tanım: Akıl, düşünme, yargılama ve çıkarım yapma yetisini ifade eden zihinsel kapasitedir.

Tanım: Anlam, bir ifade, işaret veya düşüncenin neye gönderimde bulunduğunu ya da nasıl kavrandığını belirleyen içeriktir.

Tanım: Anlama, bir anlam içeriğini bağlamı içinde çözümleyerek kavrama sürecidir.

Tanım: Anlatı, olayların belirli bir düzen ve anlam çerçevesinde aktarılmasıdır.

Tanım: Apateist, Tanrı’nın varlığı veya yokluğu meselesini anlamsız ya da önemsiz bularak bu tartışmaya kayıtsız kalan kişidir.

Tanım: Apolojetik, dini inançların rasyonel ve felsefi temelde savunulmasını amaçlayan disiplindir.

Tanım: Apoloji, bir inanç veya düşünce sistemini eleştirilere karşı savunmayı amaçlayan düşünsel faaliyettir.

Tanım: Apolojistler, belirli bir inanç veya öğretiyi eleştirilere karşı sistemli biçimde savunan düşünürlerdir.

Tanım: Aşkın, deneyim ve fenomenler alanının ötesinde olanı ifade eden felsefi niteliktir.

Tanım: Ateist, Tanrı’nın varlığına inanmadığını veya bu inancı reddettiğini savunan kişidir.

Tanım: Ateizm, Tanrı'nın varlığını reddeden ya da Tanrı inancını benimsemeyen görüştür.

Tanım: Ayin, dini veya kutsal anlam taşıyan sembolik ve düzenli uygulamalardır.

Tanım: Cehennem, dini düşüncede ahlaki sorumluluğun sonucu olarak tasarlanan ceza ve mahrumiyet alanını ifade eden kavramdır.

Tanım: Cemaat, ortak inanç, amaç veya değerler etrafında bir araya gelen insan topluluğudur.

Tanım: Cennet, dini inançlarda erdemli yaşamın karşılığı olarak tasarlanan mutluluk ve ödül alanını ifade eden kavramdır.

Tanım: Deist, Tanrı’nın evreni yarattığını ancak yaratılıştan sonra evrene müdahale etmediğini savunan kişidir.

Tanım: Deizm, Tanrı'nın evreni yarattığını ancak sonrasında evrene müdahil olmadığını savunan görüştür.

Tanım: Deneyim, öznenin dünya ile etkileşimi sonucunda elde ettiği bilinç içeriklerinin bütünüdür.

Tanım: Din, kutsal kabul edilen varlık, ilke veya gerçeklik etrafında şekillenen inanç, pratik ve anlam sistemidir.

Tanım: Dinî deneyim, bireyin kutsal veya ilahi olarak yorumladığı yoğun ve öznel yaşantı biçimidir.

Tanım: Dinî dil, kutsal, Tanrı ve inançla ilgili anlamları ifade eden sembolik ve metaforik dil biçimidir.

Tanım: Disteist, Tanrı’nın varlığını kabul etmekle birlikte onun ahlaken iyi olmadığını veya insanlara karşı kötücül olduğunu savunan kişidir.

Tanım: Disteizm, Tanrı’nın var olduğunu kabul etmekle birlikte onun ahlaken iyi olmadığını savunan görüştür.

Tanım: Enkarnasyon, ilahi varlığın insan bedeni alarak dünyada görünür hale gelmesini ifade eden teolojik öğretidir.

Tanım: Fatalizm, olayların önceden kaçınılmaz biçimde belirlendiğini savunan görüştür.

Tanım: Felsefi teizm, Tanrı inancını vahiyden ziyade akıl, mantık ve metafizik temellerle savunan teistik yaklaşımdır.

Tanım: Fideist, dini inançta aklın değil imanın belirleyici olduğunu savunan kişi veya yaklaşımdır.

Tanım: Fideizm, dini inançların akılsal temellendirmeye değil, imana ve teslimiyete dayandığını savunan görüştür.

Tanım: Gnostik, kurtuluşun gizli ve seçkin bir bilgiye sahip olmakla mümkün olduğuna inanan kişidir.

Tanım: Gnostisizm, insanın kurtuluşunun gizli, seçkin ve içsel bir bilgiye (gnosis) erişimle mümkün olduğunu savunan dini-felsefi öğretidir.

Tanım: Güçlü ateizm, Tanrı’nın var olmadığını ileri süren ve bu yokluğu savunan metafizik bir iddiadır. Zayıf ateizmden farklı olarak bilinçli bir reddiye içerir.

Tanım: Hadis, Hz. Muhammed'e atfedilen söz, fiil ve takrirlerin rivayet yoluyla aktarılan ifadeleridir.

Tanım: Halife, İslam geleneğinde peygamberin ardından gelen siyasal ve dini liderdir.

Tanım: Hikmet, varlıkların anlam ve amacını kavramaya yönelik derin bilgeliktir.

Tanım: Hilafet, İslam dünyasında siyasal ve dini otoriteyi temsil eden kurumdur.

Tanım: İçkin, bir varlığın ya da ilkenin bulunduğu alanın içinde kalarak var olmasını ifade eder.

Tanım: İdol, mutlaklaştırılan ve sorgulanmadan yüceltilen nesne veya kişidir.

Tanım: İgnostik, Tanrı kavramının tanımsal olarak sorunlu ve anlamsal açıdan belirsiz olduğunu savunan kişidir.

Tanım: İgnostisizm, Tanrı kavramı açık ve tutarlı biçimde tanımlanmadıkça Tanrı’nın varlığına dair tartışmaların anlamsız olduğunu savunan görüştür.

Tanım: İlah, ibadet edilen, mutlaklaştırılan veya en yüce kabul edilen varlıktır.

Tanım: İman, bir inanç içeriğini kesin bilgiye dayanmaksızın güven ve bağlılıkla kabul etme hâlidir.

Tanım: İnanç, bir önermeyi kesin bilgiye dayanmaksızın doğru kabul etme tutumudur.

Tanım: İnanç–akıl ilişkisi, dini kabuller ile rasyonel düşünmenin uyumu veya çatışmasını konu alan felsefi problem alanıdır.

Tanım: İrade, öznenin bir eylemi gerçekleştirmeye veya belirli bir yönde karar vermeye yönelik isteme ve yönelme yetisidir.

Tanım: İtikat, bireyin belirli bir inanç ilkesini zihinsel ve duygusal olarak benimsemesini ifade eden kavramdır.

Tanım: Kader, varlıkların ve olayların belirli bir ölçü ve düzen içinde gerçekleştiğini ifade eden kavramdır.

Tanım: Kayıtsızlık, bireyin değer, acı veya sorumluluk karşısında duyarsız kalma durumudur.

Tanım: Kesb, özellikle Eş'arî kelâmında insan fiillerinin yaratılması Allah’a ait olmakla birlikte, bu fiillerin kul tarafından kazanılması anlamına gelen kavramdır. Böylece ilahi kudret ile insan sorumluluğu arasında orta bir açıklama sunar.

Tanım: Klasik teizm, Tanrı'yı değişmez, zamansız, mutlak kudret ve bilgi sahibi bir varlık olarak tanımlar.

Tanım: Kötülük argümanı, dünyadaki kötülüklerin varlığından hareketle Tanrı’nın varlığını veya niteliklerini sorgulayan argümandır.

Tanım: Kozmolojik argüman, evrendeki nedensellikten hareketle Tanrı’nın varlığını savunan felsefi kanıttır.

Tanım: Kült, genellikle karizmatik bir figür etrafında şekillenen, kapalı ve mutlak bağlılık isteyen inanç veya düşünce topluluğudur.

Tanım: Kutsal, sıradan ve profan olandan ayrılarak özel anlam yüklenen varlık veya değerdir.

Tanım: Kutsal metin, ilahi kaynaklı kabul edilen ve kutsallık atfedilen yazılı metindir.

Tanım: Kutsal Ruh, Hristiyan inancında Tanrısal varlığın etkin, yönlendirici ve kutsayıcı boyutunu ifade eden kavramdır.

Tanım: Levh-i Mahfûz, İslam düşüncesinde varlık ve olayların ilahi bilgi düzeyinde kuşatılmış olduğunu ifade eden metafizik kavramdır.

Tanım: Maniheizm, evreni mutlak iyi ve mutlak kötü olmak üzere iki ezeli ilkenin çatışması olarak açıklayan düalist bir inanç sistemidir. Işık ve karanlık karşıtlığı Maniheist kozmolojinin merkezindedir.

Tanım: Metin, anlamlı bir bütün oluşturan yazılı veya sözlü ifade dizisidir.

Tanım: Modern teizm, Tanrı anlayışını çağdaş bilim, özgür irade ve ahlak tartışmalarıyla yeniden yorumlayan teistik yaklaşımdır.

Tanım: Monoteizm, evrenin tek ve mutlak bir Tanrı tarafından yaratıldığı ve yönetildiği inancıdır.

Tanım: Mucize, ilahi bir müdahaleye bağlanan ve olağan doğa düzeninin dışında kabul edilen olaydır.

Tanım: Mutlak teizm, Tanrı'nın tüm mükemmel sıfatlara sınırsız biçimde sahip olduğunu savunan görüştür.

Tanım: Nebi, kendisine vahiy gelen fakat yeni bir din ya da şeriat tebliğ etmeyen peygamberdir.

Tanım: Negatif ateizm, Tanrı'nın varlığına inanmak için yeterli gerekçe bulunmadığını savunan ateist yaklaşımdır.

Tanım: Negatif teoloji, Tanrı'nın özüne dair olumlu niteliklerin dile getirilemeyeceğini savunan teolojik yaklaşımdır.

Tanım: Nonteist, Tanrı inancını benimsemeyen veya Tanrı kavramını düşünce sisteminin dışında tutan kişidir.

Tanım: Nonteizm, Tanrı kavramını merkezine almayan veya Tanrı inancını dışlayan düşünce ve inanç yaklaşımlarının genel adıdır.

Tanım: Ontolojik argüman, Tanrı’nın varlığını kavramın kendisinden hareketle temellendiren felsefi kanıttır.

Tanım: Özgür irade, bireyin eylemlerini içsel zorunluluklar ve dışsal belirlenimler olmaksızın seçebilme yetisidir.

Tanım: Panenteizm, evrenin Tanrı'nın içinde olduğunu ancak Tanrı'nın evrenle sınırlı olmadığını savunan görüştür.

Tanım: Panteizm, Tanrı ile evrenin özdeş olduğunu savunan metafizik görüştür.

Tanım: Panteon, belirli bir kültür veya inanç sistemindeki tanrıların bütününü ifade eder.

Tanım: Peygamber, Tanrı'dan vahiy alan ve bu vahyi insanlara ileten kişidir.

Tanım: Plüralizm, gerçekliğin veya değerlerin tek bir temele indirgenemeyeceğini savunan görüştür.

Tanım: Politeizm, evrenin birden fazla tanrı tarafından yönetildiğini savunan inanç sistemidir.

Tanım: Pozitif ateizm, Tanrı'nın var olmadığını aktif biçimde savunan ateist görüştür.

Tanım: Reenkarnasyon, ruhun ölümden sonra başka bir bedende yeniden dünyaya gelmesini savunan inanç ve öğretidir.

Tanım: Reform, mevcut bir yapının köklü ancak tamamen yıkıcı olmayan biçimde yeniden düzenlenmesidir.

Tanım: Resul, vahiy alan ve bu vahiy ile yeni bir şeriat ya da kitapla görevlendirilen peygamberdir.

Tanım: Satanist, Satanizm olarak adlandırılan inanç veya felsefi yaklaşımları benimseyen kişidir.

Tanım: Satanizm, şeytan figürünü gerçek ya da sembolik biçimde merkeze alan inanç, felsefe veya kültürel yönelimleri ifade eder.

Tanım: Sembol, doğrudan gösterim yerine dolaylı ve çok katmanlı anlamlar taşıyan göstergedir.

Tanım: Sufi, tasavvuf yolunu benimseyen ve manevi arınmayı esas alan kişidir.

Tanım: Sünnet, Hz. Muhammed'in sözleri, fiilleri ve onaylarını ifade eden temel İslami kaynaktır.

Tanım: Şüpheci teizm, Tanrı'nın amaçlarının insan aklıyla tam kavranamayacağını savunan teistik yaklaşımdır.

Tanım: Süreç teizmi, Tanrı'nın evrenle karşılıklı etkileşim içinde ve süreçsel bir ilişki içinde olduğunu savunan teizmdir.

Tanım: Tanrı, mutlak, aşkın ve en yüce varlık olarak düşünülen metafizik kavramdır.

Tanım: Tanrıcılık, evreni yaratan ve yöneten bir Tanrı'nın varlığını kabul eden inanç ve düşünce biçimidir.

Tanım: Tarikat, belirli bir manevî öğretinin ve pratiğin takip edildiği tasavvufi örgütlenme biçimidir.

Tanım: Teist, Tanrı’nın var olduğuna ve evrenle etkin bir ilişki içinde bulunduğuna inanan kişidir.

Tanım: Teizm, evreni yaratan ve evrene müdahil olan kişisel bir Tanrı'nın varlığını savunan görüştür.

Tanım: Tekamül, varlıkların veya süreçlerin aşamalı ve yönelimli biçimde olgunlaşmasını ifade eden kavramdır.

Tanım: Teodise, Tanrı’nın iyiliğini ve adaletini dünyadaki kötülüğe rağmen temellendirmeyi amaçlayan yaklaşımdır.

Tanım: Teokrasi, siyasal iktidarın Tanrısal iradeye dayandırıldığı yönetim biçimidir.

Tanım: Teslis, Hristiyan inancında Tanrı’nın Baba, Oğul ve Kutsal Ruh olmak üzere üç kişilikte tek öz olarak var olduğunu savunan öğretidir.

Tanım: Tevafuk, görünüşte rastlantı gibi duran olayların anlamlı bir düzen içinde gerçekleştiğini ifade eden kavramdır.

Tanım: Vahiy, ilahi kaynaktan gelen bilginin insana özel bir yolla iletilmesidir.

Tanım: Zayıf ateizm, Tanrı’nın varlığını reddetmekten ziyade, Tanrı inancına sahip olmama durumunu ifade eder. Bu tutum, epistemik yetersizlik veya kanıt eksikliği gerekçesiyle benimsenir.