Felsefe Sözlüğü

Tanım: Antropomorfizm, insan niteliklerinin Tanrı’ya veya insan dışı varlıklara atfedilmesi anlayışıdır. Kelamda bu yaklaşım, Tanrı’yı yaratılmışlara benzetme riski nedeniyle eleştirilmiştir.

Tanım: Aşk, insanın kendisini aşan bir değere yönelmesini sağlayan derin sevgi ve bağlılık halidir. Felsefe ve tasavvufta aşk, hakikate ulaşmanın yolu olarak görülür.

Tanım: Bâtın, bir şeyin içsel, derin ve doğrudan görünmeyen anlam boyutudur.

Tanım: Bekâ, fenâ tecrübesinden sonra kulun ilahi irade ve hakikatle uyumlu biçimde varlığını sürdürmesi hâlidir.

Tanım: Biçimcilik, bir düşünce, sanat eseri veya sistemin anlamını içeriğinden çok yapısal formu üzerinden değerlendiren felsefi yaklaşımdır.

Tanım: Bilge, bilgiyi yalnızca teorik olarak değil, ahlaki ve pratik yaşamla bütünleştirmiş kişidir.

Tanım: Bilgelik, doğru bilgiyi doğru zamanda ve doğru amaçla kullanabilme yetisidir.

Tanım: Fenâ, insanın benlik iddiasından vazgeçerek ilahi hakikat karşısında yokluk bilincine ulaşması hâlidir.

Tanım: Hakikat, bir şeyin olduğu gibi ortaya konulması veya açığa çıkması durumudur.

Tanım: Hal, tasavvufta kulun çabasıyla değil, ilahi lütufla ortaya çıkan geçici manevi idrak ve duygu durumudur.

Tanım: İlham, insanın kalbine doğan ve doğruya yönelten sezgisel bilgi veya yönlendirme halidir; bağlayıcı değildir.

Tanım: İrfan, bilgi ile ahlak ve hikmetin bütünleştiği derin kavrayış biçimidir.

Tanım: Kalp, tasavvufta manevi idrak ve ilahi bilinç merkezi olarak kabul edilir.

Tanım: Keşf, tasavvufta aklî ve duyusal yolların ötesinde, kalbe doğan sezgisel bilgiyle hakikatin idrak edilmesi halidir.

Tanım: Mağfiret, Allah’ın kulun hatasını bağışlaması ve onun olumsuz sonuçlarını örtmesi anlamına gelir. Af kavramından farklı olarak mağfiret, sadece cezayı kaldırmak değil, kusuru örtmeyi de içerir.

Tanım: Makam, tasavvufta müridin çaba, disiplin ve ahlaki istikrar sonucu ulaştığı kalıcı manevi dereceleri ifade eder.

Tanım: Marifet, hakikatin aklî değil, içsel ve tecrübî yolla bilinmesini ifade eden bilgi türüdür.

Tanım: Metafizik (aşkın) ontoloji, varlığı deneyim ve doğa alanının ötesinde temellendiren ontolojik yaklaşımdır.

Tanım: Muhabbet, bilinçli ve dengeli bir sevgi halini ifade eden kavramdır. Aşktan farklı olarak süreklilik ve ölçülülük içerir.

Tanım: Muhkem ayet, anlamı açık, yoruma kapalı ve hükmü net olan Kur’an ayetlerini ifade eder. İnanç ve amel esaslarının temeli bu ayetlere dayanır.

Tanım: Müteşâbih ayet, anlamı açık olmayan, birden fazla yoruma müsait bulunan ve kesin manası Allah’a havale edilen Kur’an ayetlerini ifade eder. Bu ayetler özellikle ilahi sıfatlar ve metafizik konularla ilgilidir.

Tanım: Nefs, insanın benlik, arzu ve eğilimlerini temsil eden içsel yönüdür.

Tanım: Niyaz, insanın Allah’a yönelerek içten bir yakarış, talep ve teslimiyet hâliyle dua etmesini ifade eder. Tasavvufta niyaz, kulun kendi yetersizliğini idrak ederek ilahi rahmete yönelmesidir.

Tanım: Rahmet, Allah’ın yaratılmışlara yönelik koruyucu, bağışlayıcı ve kuşatıcı merhametini ifade eden kavramdır. İslam düşüncesinde rahmet, yalnızca duygusal bir acıma değil, varlığı sürdürme ve iyiliği gerçekleştirme iradesidir.

Tanım: Ruh, canlılığı, bilinci ve idraki mümkün kılan metafizik varlık ilkesidir.

Tanım: Sembol, doğrudan gösterim yerine dolaylı ve çok katmanlı anlamlar taşıyan göstergedir.

Tanım: Seyr, insanın nefs merkezli varoluştan ilahi hakikate yönelen manevi yolculuğunu ifade eden tasavvufi kavramdır.

Tanım: Sülûk, müridin belirli ahlaki ve manevi ilkeler doğrultusunda, rehber eşliğinde yürüttüğü sistemli manevi eğitim sürecidir.

Tanım: Takva, insanın Allah bilinciyle hareket ederek yanlışlardan sakınması ve sorumluluk bilinciyle yaşamasıdır.

Tanım: Tasavvuf, insanın nefsini arındırarak hakikate ve ilahi yakınlığa ulaşmasını amaçlayan düşünce ve yaşayış yoludur.

Tanım: Temsil, bir varlık ya da durumun başka bir varlık veya durum adına gösterilmesidir.

Tanım: Tevhid, Allah’ın zatında, sıfatlarında ve fiillerinde bir ve eşsiz olduğunu kabul eden temel İslam inancıdır. Kelamda tevhid, tüm inanç sisteminin kurucu ilkesidir.

Tanım: Tövbe, işlenen bir hatadan dolayı pişmanlık duyarak o fiilden vazgeçmek ve yeniden aynı hataya dönmemeye karar vermektir. İslam’da tövbe, ahlaki ve manevi arınmanın temel yollarından biridir.

Tanım: Vahdet, çokluk içinde birliği veya tüm varlığın tek bir ilkeye dayandığını ifade eden felsefi kavramdır.

Tanım: Vahdet-i Mevcud, var olanların çokluğuna rağmen mevcudiyet düzeyinde bir bütünlük bulunduğunu savunan anlayıştır.

Tanım: Vahdet-i Vücûd, hakiki varlığın tek olduğunu ve diğer varlıkların bu varlığın tezahürleri olduğunu savunan tasavvufi öğretidir.

Tanım: Zahir, bir şeyin açık ve doğrudan algılanabilen anlam katmanını ifade eder.

Tanım: Zühd, dünya nimetlerine bağımlı olmadan yaşama ve ahlaki arınmayı önceleme anlayışıdır.