Felsefe Sözlüğü

Tanım: Açık teizm, Tanrı'nın gelecekteki özgür insan eylemlerini kesin olarak bilmediğini savunan teistik yaklaşımdır.

Tanım: Aforizma, düşünceyi kısa, yoğun ve çarpıcı bir biçimde ifade eden özlü sözdür.

Tanım: Aforoz, bir kişinin dini toplulukla olan bağının resmî olarak kesilmesini ifade eden yaptırımdır.

Tanım: Alegori, soyut düşünce ve kavramların sembolik anlatım yoluyla somut bir hikâye içinde ifade edilmesidir.

Tanım: Analitik, karmaşık bir bütünü daha basit bileşenlerine ayırarak incelemeyi ifade eden yaklaşımı tanımlar.

Tanım: Analoji, iki şey arasındaki benzerlikten hareketle çıkarım yapmayı ifade eden akıl yürütme biçimidir.

Tanım: Antropomorfizm, insan niteliklerinin Tanrı’ya veya insan dışı varlıklara atfedilmesi anlayışıdır. Kelamda bu yaklaşım, Tanrı’yı yaratılmışlara benzetme riski nedeniyle eleştirilmiştir.

Tanım: Antropoteizm, Tanrı’nın insan nitelikleriyle tasvir edilmesi veya Tanrı anlayışının insan merkezli olarak kurulmasını ifade eden görüştür.

Tanım: Apolojetik, dini inançların rasyonel ve felsefi temelde savunulmasını amaçlayan disiplindir.

Tanım: Apoloji, bir inanç veya düşünce sistemini eleştirilere karşı savunmayı amaçlayan düşünsel faaliyettir.

Tanım: Apolojistler, belirli bir inanç veya öğretiyi eleştirilere karşı sistemli biçimde savunan düşünürlerdir.

Tanım: Aporia, felsefi düşüncede çözümü olmayan ya da geçici olarak çözümsüz görünen zihinsel çıkmaz durumudur.

Tanım: Arete, bir varlığın kendi doğasına uygun biçimde yetkinleşmesi ve mükemmelliğe ulaşması anlamına gelen erdem kavramıdır.

Tanım: Aristokrasi, yönetimin erdemli ve yetkin azınlık tarafından yürütülmesi gerektiğini savunan yönetim biçimidir.

Tanım: Arkhe, Antik Yunan felsefesinde evrendeki tüm varlıkların dayandığı ilk ilke, köken veya temel gerçeklik anlamına gelir.

Tanım: Asimetrik, bir yapının veya ilişkinin dengeli, eş oranlı ya da simetrik olmama durumunu ifade eden kavramdır.

Tanım: Ateist, Tanrı’nın varlığına inanmadığını veya bu inancı reddettiğini savunan kişidir.

Tanım: Deontoloji, eylemlerin ahlaki değerini sonuçlarına değil, ödev ve kurallara uygunluğuna göre değerlendiren etik yaklaşımdır.

Tanım: Didaktik, öğretmeyi amaçlayan ve açıklayıcı bir yöntemle bilgi aktarmaya odaklanan yaklaşımı ifade eder.

Tanım: Didaktizm, düşünce veya sanat eserlerinde öğretme ve yönlendirme amacının öne çıkmasını ifade eden yaklaşımdır.

Tanım: Distopya, baskıcı, adaletsiz veya insanlık dışı bir toplumsal düzen tasviridir.

Tanım: Diyalektik, düşüncenin ve gerçekliğin karşıtlıklar, çelişkiler ve aşılmalar yoluyla geliştiğini savunan felsefi yöntemdir.

Tanım: Dogmatik, sorgulamaya kapalı biçimde doğruluğu kesin kabul edilen görüşleri savunan yaklaşımı ifade eder.

Tanım: Epistemik, bilgi, bilme ve gerekçelendirme ile ilgili olan her şeyi ifade eden sıfattır.

Tanım: Epistemoloji, bilginin kaynağı, yapısı ve geçerliliği üzerine çalışan felsefe disiplinidir.

Tanım: Eski Ahit, Yahudi kutsal metinlerini ve Hristiyanlığın kabul ettiği ilk kutsal metinler bütününü ifade eder.

Tanım: Estetik, güzellik, sanat ve beğeni yargılarının doğasını inceleyen felsefe dalıdır.

Tanım: Etik, ahlaki değerlerin, erdemlerin ve doğru eylemin felsefi temellerini inceleyen disiplindir.

Tanım: Etimoloji, kelimelerin kökenini, tarihsel gelişimini ve anlam dönüşümlerini inceleyen disiplindir.

Tanım: Felsefi teizm, Tanrı inancını vahiyden ziyade akıl, mantık ve metafizik temellerle savunan teistik yaklaşımdır.

Tanım: Fenomen, bir şeyin bilince ve deneyime göründüğü biçimdir.

Tanım: Filozof, varlık, bilgi, değer ve anlam üzerine sistemli düşünme faaliyeti yürüten kişidir.

Tanım: Gnostik, kurtuluşun gizli ve seçkin bir bilgiye sahip olmakla mümkün olduğuna inanan kişidir.

Tanım: Gnostisizm, insanın kurtuluşunun gizli, seçkin ve içsel bir bilgiye (gnosis) erişimle mümkün olduğunu savunan dini-felsefi öğretidir.

Tanım: Hedonizm, haz ve mutluluğu insan yaşamının temel amacı olarak gören ahlaki öğretidir.

Tanım: Hipostaz, bir özelliğin veya kavramın bağımsız ve somut bir varlık gibi ele alınmasını ifade eden felsefi terimdir.

Tanım: Hıristiyan, Hz. İsa’yı merkez alan Hristiyan inancını benimseyen kişiyi ifade eder.

Tanım: Histerik, duygusal tepkileri aşırı ve denetimsiz biçimde yaşayan bireyi tanımlayan bir nitelemedir.

Tanım: İdea, felsefede duyusal değişimden bağımsız, değişmez ve akılsal olarak kavranan öz veya form anlamına gelen temel kavramdır.

Tanım: İdeal, yetkinlik ve mükemmellik ölçütü olarak tasarlanan düşünsel hedeftir.

Tanım: İdealizm, gerçekliğin temelinin düşünce veya zihinsel yapılar olduğunu savunan felsefi görüştür.

Tanım: İdol, mutlaklaştırılan ve sorgulanmadan yüceltilen nesne veya kişidir.

Tanım: İncil, Hristiyanlıkta Hz. İsa’ya nispet edilen kutsal metinler bütününü ifade eder.

Tanım: Kabala, Yahudilikte kutsal metinlerin batıni ve sembolik yorumlarını esas alan mistik öğretidir.

Tanım: Kaos, düzenin bulunmadığı ya da henüz ortaya çıkmadığı, belirsizlik ve düzensizlikle karakterize edilen durumu ifade eder.

Tanım: Karizmatik lider, otoritesini yasal kurallardan veya gelenekten değil, kişisel etkileyiciliğinden alan lider tipidir.

Tanım: Kinizm, toplumsal yapaylıkları reddeden ve sade yaşamı savunan felsefi akımdır.

Tanım: Klasik teizm, Tanrı'yı değişmez, zamansız, mutlak kudret ve bilgi sahibi bir varlık olarak tanımlar.

Tanım: Klon, genetik olarak birebir aynı olan canlı veya hücreyi ifade eder.

Tanım: Kozmoloji, evrenin kökeni, yapısı ve işleyişini konu edinen disiplinler arası araştırma alanıdır.

Tanım: Kozmolojik argüman, evrendeki nedensellikten hareketle Tanrı’nın varlığını savunan felsefi kanıttır.

Tanım: Kozmos, evrenin düzenli, uyumlu ve anlamlı bir bütün olarak kavranmasını ifade eden kavramdır.

Tanım: Kritisizm, bilginin imkânını, sınırlarını ve geçerliliğini eleştirel bir yöntemle inceleyen felsefi yaklaşımdır.

Tanım: Kültürel paradigma, bir toplumun dünyayı algılama, yorumlama ve anlamlandırma biçimini belirleyen temel düşünce çerçevesidir.

Tanım: Logos, akıl, söz, düzen ve anlamı bir arada ifade eden, evrensel ilke niteliğindeki felsefi kavramdır.

Tanım: Mecusîlik, ateş kültü ve iyi-kötü düalizmiyle bilinen eski İran kökenli dini inancı ifade eder.

Tanım: Meta-anlatı, tarih, toplum ve bilgiyi açıklamayı amaçlayan kapsayıcı ve evrensel anlatı yapılarıdır.

Tanım: Meta-etik, ahlaki yargıların anlamını, doğruluk değerini ve nesnel olup olmadığını inceleyen etik alanıdır.

Tanım: Meta-felsefe, felsefenin amacı, yöntemi, dili ve sınırlarını konu edinen sorgulama alanıdır.

Tanım: Metafizik, varlığın en genel yapısını, ilk nedenlerini ve zorunlu ilkelerini konu edinen felsefe dalıdır.

Tanım: Mit, evreni ve insanı açıklamaya çalışan sembolik ve kutsal anlatıdır.

Tanım: Mitoloji, toplumların kutsal, sembolik ve açıklayıcı anlatılarını inceleyen alanıdır.

Tanım: Modern teizm, Tanrı anlayışını çağdaş bilim, özgür irade ve ahlak tartışmalarıyla yeniden yorumlayan teistik yaklaşımdır.

Tanım: Monarşi, siyasal iktidarın tek bir kişi veya hanedan tarafından sürdürüldüğü yönetim biçimidir.

Tanım: Mono, niceliksel veya ontolojik olarak tekliği ifade eden ön ek ve kavramdır.

Tanım: Monoteizm, evrenin tek ve mutlak bir Tanrı tarafından yaratıldığı ve yönetildiği inancıdır.

Tanım: Mutlak teizm, Tanrı'nın tüm mükemmel sıfatlara sınırsız biçimde sahip olduğunu savunan görüştür.

Tanım: Narsisizm, bireyin kendine aşırı hayranlık duyması ve kendini merkeze almasıyla tanımlanan tutumdur.

Tanım: Narsist, narsisistik eğilimler gösteren ve kendini aşırı biçimde merkeze alan kişidir.

Tanım: Negatif ateizm, Tanrı'nın varlığına inanmak için yeterli gerekçe bulunmadığını savunan ateist yaklaşımdır.

Tanım: Negatif teoloji, Tanrı'nın özüne dair olumlu niteliklerin dile getirilemeyeceğini savunan teolojik yaklaşımdır.

Tanım: Nonteist, Tanrı inancını benimsemeyen veya Tanrı kavramını düşünce sisteminin dışında tutan kişidir.

Tanım: Nonteizm, Tanrı kavramını merkezine almayan veya Tanrı inancını dışlayan düşünce ve inanç yaklaşımlarının genel adıdır.

Tanım: Numen, deneyimle kavranamayan, şeyin kendisi olarak düşünülen varlık alanıdır.

Tanım: Oklokrasi, halkın akıl ve hukuk dışı biçimde yönetimi ele aldığı yozlaşmış yönetim türüdür.

Tanım: Oligarşi, siyasal gücün küçük ve ayrıcalıklı bir azınlığın elinde toplandığı yönetim biçimidir.

Tanım: Ontik, var olanların fiilî ve somut durumuna ilişkin olanı ifade eden felsefi terimdir.

Tanım: Ontoloji, var olanın ne olduğu, nasıl var olduğu ve varlık türlerinin neler olduğu sorularını inceleyen felsefe dalıdır.

Tanım: Ontolojik argüman, Tanrı’nın varlığını kavramın kendisinden hareketle temellendiren felsefi kanıttır.

Tanım: Otodeterminizm, bireyin kendi eylemlerinin belirleyicisi olduğunu savunan görüştür.

Tanım: Otokrasi, siyasal iktidarın denetimsiz biçimde tek bir yönetici tarafından kullanıldığı sistemdir.

Tanım: Pandora'nın Kutusu, insan merakının kontrolsüz biçimde sonuç doğurmasını ve kötülüğün dünyaya yayılışını simgeleyen mitolojik anlatıdır.

Tanım: Panoptikon, bireylerin sürekli gözetlenebileceği varsayımıyla davranışlarını disipline etmelerini sağlayan iktidar modelidir.

Tanım: Panteon, belirli bir kültür veya inanç sistemindeki tanrıların bütününü ifade eder.

Tanım: Paradoks, doğru gibi görünen öncüllerden mantıksal olarak çelişkili bir sonucun çıktığı düşünsel durumdur.

Tanım: Poli, çokluğu ve çoğulluğu ifade eden ön ek ve kavramdır.

Tanım: Politeizm, evrenin birden fazla tanrı tarafından yönetildiğini savunan inanç sistemidir.

Tanım: Politika, toplumun yönetimi, iktidarın dağılımı ve ortak karar alma süreçlerini konu edinen alandır.

Tanım: Pozitif ateizm, Tanrı'nın var olmadığını aktif biçimde savunan ateist görüştür.

Tanım: Problem, düşünmeyi zorunlu kılan, hazır cevaplarla çözülemeyen ve sorgulama gerektiren bir durumdur.

Tanım: Retorik, sözlü veya yazılı anlatım yoluyla ikna etmeyi amaçlayan kuramsal ve pratik anlatım sanatıdır.

Tanım: Şamanizm, doğa ruhları, atalar ve spiritüel varlıklarla ilişki kurulduğuna inanılan, ritüel ve trans merkezli geleneksel inanç sistemidir.

Tanım: Septisizm, kesin bilginin mümkün olmadığını veya sürekli kuşku altında tutulması gerektiğini savunan felsefi görüştür.

Tanım: Skeptik, bilgi ve hakikat iddialarına karşı temkinli, sorgulayıcı ve eleştirel yaklaşan kişidir.

Tanım: Skeptisizm, kesin ve mutlak bilginin mümkün olup olmadığına yönelik sistematik şüpheyi savunan felsefi görüştür.

Tanım: Sofist, Antik Yunan’da bilgi, ahlak ve hakikatin göreli olduğunu savunan ve retorik beceriye ağırlık veren düşünürlere verilen addır.

Tanım: Sofizm, doğruluktan çok ikna etmeyi amaçlayan düşünce ve tartışma anlayışıdır.

Tanım: Sokratik yöntem, doğru bilgiye ulaşmak için sistemli soru sorma yoluyla yapılan felsefi tartışma yöntemidir.

Tanım: Şüpheci teizm, Tanrı'nın amaçlarının insan aklıyla tam kavranamayacağını savunan teistik yaklaşımdır.

Tanım: Süreç teizmi, Tanrı'nın evrenle karşılıklı etkileşim içinde ve süreçsel bir ilişki içinde olduğunu savunan teizmdir.

Tanım: Talmud, Yahudilikte Tevrat’ın yorumlarını ve dini hukuk tartışmalarını içeren temel metinler bütünüdür.

Tanım: Teist, Tanrı’nın var olduğuna ve evrenle etkin bir ilişki içinde bulunduğuna inanan kişidir.

Tanım: Teleoloji, varlıkları ve süreçleri belirli bir amaç veya erek doğrultusunda açıklayan yaklaşımı ifade eder.

Tanım: Teokrasi, siyasal iktidarın Tanrısal iradeye dayandırıldığı yönetim biçimidir.

Tanım: Timokrasi, siyasal hakların servet veya onur ölçütüne göre belirlendiği yönetim biçimidir.

Tanım: Tiranlık, siyasal iktidarın hukuki ve ahlaki sınırlar gözetilmeksizin zor ve baskı yoluyla kullanıldığı yönetim biçimidir.

Tanım: Totoloji, her durumda doğru olan ve yeni bilgi üretmeyen önermedir.

Tanım: Ütopya, gerçekleşmesi mümkün olmayan ya da tasarlanmış ideal toplum düzenini ifade eder.

Tanım: Yahudi, Yahudilik inancına mensup olan veya bu topluluğa aidiyet taşıyan kişiyi ifade eder.

Tanım: Yeni Ahit, Hristiyan kutsal kitabının Hz. İsa ve havarilerle ilgili metinleri içeren bölümüdür.

Tanım: Zerdüştîlik, Zerdüşt tarafından temellendirildiği kabul edilen, iyi ve kötünün kozmik mücadelesini esas alan dini öğretidir.