Felsefe Sözlüğü

Tanım: Aktüel, bir varlığın ya da niteliğin fiilen gerçekleşmiş ve etkin durumda olmasıdır.

Tanım: Antikçağ, yazının icadından Ortaçağ’ın başlangıcına kadar uzanan, klasik uygarlıkları ve ilk felsefi sistemleri kapsayan tarihsel dönemdir.

Tanım: Araz, kendi başına var olamayan ve ancak bir cevherde bulunarak varlık kazanan niteliktir.

Tanım: Arkhe, Antik Yunan felsefesinde evrendeki tüm varlıkların dayandığı ilk ilke, köken veya temel gerçeklik anlamına gelir.

Tanım: Bilimsel yöntem, bilimsel bilginin üretilmesinde kullanılan sistemli araştırma ve sınama sürecidir.

Tanım: Birlik, çokluğun ötesinde tekli ve bütüncül olma durumunu ifade eder.

Tanım: Bütün, parçaların bir araya gelmesiyle oluşan fakat onlardan daha fazla anlam taşıyan yapıdır.

Tanım: Cevher, kendi başına var olabilen ve niteliklerin (arazların) dayandığı ontolojik temel olarak kabul edilen varlıktır.

Tanım: Çokluk, birden fazla varlık ya da öğenin birlikte bulunma durumudur.

Tanım: Conatus, her varlığın kendi varlığını sürdürmeye ve kudretini artırmaya yönelik içsel yönelimini ifade eden kavramdır.

Tanım: Dasein, insanın dünyada-oluşunu, kendi varlığını anlayabilen ve sorgulayabilen varlık olma kipini ifade eder.

Tanım: Değişim, bir varlığın veya durumun zaman içinde farklı bir hale gelmesi sürecidir.

Tanım: Düzen, öğelerin belirli bir ilkeye göre uyumlu ve ilişkili biçimde yerleşmesidir.

Tanım: Egzistansiyalizm, insanın önce var olup sonra kendini tanımladığını savunan felsefi akımdır.

Tanım: Farklılık, varlıkların ya da kavramların birbirinden ayrılmasını sağlayan ontolojik ve düşünsel ayrımdır.

Tanım: Fenomen, bir şeyin bilince ve deneyime göründüğü biçimdir.

Tanım: Fiil, bir varlığın sahip olduğu gücü etkin hale getirerek ortaya koyduğu edimsel gerçekleşmedir.

Tanım: Form, bir varlığın biçimini ve özünü belirleyen yapısal ilkeyi ifade eder.

Tanım: Gerçeklik, var olanın, algı ve düşünceden bağımsız ya da onlarla ilişkili olarak ele alınan durumudur.

Tanım: Görünüş, bir varlığın ya da olgunun algıya sunulan biçimi ya da dışsal tezahürüdür.

Tanım: Hiç, varlığın mutlak yokluğunu ya da düşüncenin sınırını ifade eden kavramdır.

Tanım: Hiçlik, yalnızca var olmayanı değil, varlığın anlamını açığa çıkaran ontolojik bir sınır durumunu ifade eder.

Tanım: İdea, felsefede duyusal değişimden bağımsız, değişmez ve akılsal olarak kavranan öz veya form anlamına gelen temel kavramdır.

Tanım: İdealizm, gerçekliğin temelinin düşünce veya zihinsel yapılar olduğunu savunan felsefi görüştür.

Tanım: Kimlik, bir varlığın zaman ve değişim boyunca kendisi olarak kalmasını sağlayan süreklilik ilkesidir.

Tanım: Kozmolojik argüman, evrendeki nedensellikten hareketle Tanrı’nın varlığını savunan felsefi kanıttır.

Tanım: Materyalist, gerçekliğin temelini maddede gören felsefi görüşü benimseyen kişidir.

Tanım: Materyalizm, var olan her şeyin temelinde maddenin bulunduğunu savunan felsefi görüştür.

Tanım: Mekân, varlıkların konumlandığı ve birbirleriyle ilişkisel olarak yer aldığı boyuttur.

Tanım: Metafiziksel naturalizm, var olan her şeyin doğaya ait olduğunu ve doğaüstü hiçbir varlık ya da açıklamanın ontolojik olarak gerçek olmadığını savunan felsefî görüştür.

Tanım: Mümkin, varlığı da yokluğu da zorunlu olmayan, başka bir sebebe bağlı olarak var olan şeyleri ifade eden ontolojik kavramdır. İslam felsefesi ve kelâmında mümkin varlıklar, var olmak için vacip bir varlığa muhtaçtır.

Tanım: Mümkün varlık, var olması da olmaması da düşünülebilen, varlığı başka nedenlere bağlı olan varlıktır.

Tanım: Mutlak, herhangi bir koşula veya sınıra bağlı olmayan varlık veya ilkeyi ifade eder.

Tanım: Nitelik, bir varlığın nasıl olduğunu belirleyen ve onu diğerlerinden ayıran özelliği ifade eden kavramdır.

Tanım: Olası varlık, varlığı zorunlu olmayan, gerçekleşmesi mümkün fakat kaçınılmaz olmayan varlıktır.

Tanım: Oluş, varlığın durağan değil, sürekli değişim ve süreç içinde bulunduğunu ifade eden felsefi kavramdır.

Tanım: Ontik, var olanların fiilî ve somut durumuna ilişkin olanı ifade eden felsefi terimdir.

Tanım: Ontoloji, var olanın ne olduğu, nasıl var olduğu ve varlık türlerinin neler olduğu sorularını inceleyen felsefe dalıdır.

Tanım: Ontolojik argüman, Tanrı’nın varlığını kavramın kendisinden hareketle temellendiren felsefi kanıttır.

Tanım: Ortaçağ, Antikçağ ile Yeniçağ arasında yer alan ve yaklaşık 5.–15. yüzyılları kapsayan tarihsel ve düşünsel dönemi ifade eder.

Tanım: Öz, bir varlığın ne olduğunu belirleyen zorunlu ve değişmez nitelikler bütünüdür.

Tanım: Özdeşlik, bir varlığın ya da kavramın kendisiyle aynı olmasını ifade eden temel ilkedir.

Tanım: Parça, bir bütünün ayrılabilir ya da ayırt edilebilir bölümüdür.

Tanım: Potansiyel, bir varlığın henüz gerçekleşmemiş ancak gerçekleşebilir olma durumudur.

Tanım: Sistem, öğeleri arasında düzenli ve anlamlı ilişkiler bulunan bütünlüklü düşünsel veya ontolojik yapıdır.

Tanım: Süreç, zaman içinde aşamalı olarak gerçekleşen değişim ve oluşlar bütünüdür.

Tanım: Süreklilik, bir varlığın ya da sürecin kesintiye uğramadan devam etmesi durumudur.

Tanım: Tekil, yalnızca bir bireye ait olan ve sayısal olarak tekrarı bulunmayan varlık ya da durumdur.

Tanım: Tikel, bir tümelin kapsamı içinde yer alan ancak tümü temsil etmeyen belirli alt örnektir.

Tanım: Tin, bilinç, akıl ve özgürlüğün tarihsel süreç içinde kendini açığa vurmasını ifade eden felsefi kavramdır.

Tanım: Töz, kendi başına var olan ve değişimlere rağmen varlığını sürdüren ontolojik temel olarak kabul edilir.

Tanım: Tümel, birden çok tekil varlıkta ortak olan ve genelleme yoluyla kavranan nitelik veya kavramdır.

Tanım: Vacip, varlığı zorunlu olan ve yokluğu düşünülemeyen şeyi ifade eder. Kelâm ve felsefede Allah için 'vacibu'l-vücûd' kavramı kullanılırken, fıkıhta vacip, yapılması dinen gerekli olan fiilleri tanımlar.

Tanım: Var olmak, bir şeyin yalnızca mevcut olması değil, belirli bir kipte kendini ortaya koymasıdır.

Tanım: Varlık, var olan her şeyin ortak olarak paylaştığı ontolojik durumdur.

Tanım: Varlık felsefesi, var olmanın anlamını ve varlık türlerini konu edinen felsefe alanıdır.

Tanım: Yapı, bir bütün oluşturan öğelerin aralarındaki ilişkilerle kurduğu düzenli örgütlenmedir.

Tanım: Yokluk, var olanın bulunmaması ya da varlığa karşıt olarak düşünülen ontolojik durumdur.

Tanım: Zaman, olayların ardışıklığını, değişimi ve sürekliliği mümkün kılan boyuttur.

Tanım: Zihin–beden ilişkisi, zihinsel süreçler ile fiziksel beden arasındaki ontolojik ve nedensel bağın nasıl açıklanacağını konu alan problemdir.

Tanım: Zorunlu varlık, var olmaması düşünülemeyen ve varlığı kendinden olan varlıktır.