Felsefe Sözlüğü

Tanım: Açıklama, bir olgunun nedenlerini, koşullarını veya işleyiş mekanizmasını ortaya koyma sürecidir.

Tanım: Ampirik, deney ve gözleme dayanan bilgi ve yöntemleri ifade eder.

Tanım: Araştırma, sistemli gözlem ve inceleme yoluyla bilgi üretme sürecidir.

Tanım: Bilgi, bir öznenin bir nesne hakkında doğru ve gerekçelendirilmiş bilişsel içeriğe sahip olması durumudur.

Tanım: Bilim, yöntemli gözlem, deney ve akıl yürütme yoluyla bilgi üretme etkinliğidir.

Tanım: Bilimsel yöntem, bilimsel bilginin üretilmesinde kullanılan sistemli araştırma ve sınama sürecidir.

Tanım: Davranışsal model, davranışların uyarıcı-tepki ilişkisi içinde açıklanmasını amaçlayan teorik yapıdır.

Tanım: Deney, belirli değişkenler kontrol edilerek yapılan sistemli sınama sürecidir.

Tanım: Deterministik sistem, başlangıç koşulları verildiğinde gelecekteki tüm durumları kesin olarak belirlenebilen sistemdir.

Tanım: Dilbilim, dili yapısal ve işlevsel yönleriyle inceleyen bilim dalıdır.

Tanım: Engizisyon, Orta Çağ’da kilise tarafından sapkınlıkla mücadele amacıyla kurulan dini yargı sistemini ifade eder.

Tanım: Eski Ahit, Yahudi kutsal metinlerini ve Hristiyanlığın kabul ettiği ilk kutsal metinler bütününü ifade eder.

Tanım: Evrim, canlı türlerinin nesiller boyunca yapısal ve işlevsel değişim geçirmesi sürecidir.

Tanım: Fizik, doğadaki madde, enerji, hareket ve etkileşimleri temel yasalar aracılığıyla inceleyen bilim dalıdır.

Tanım: Geçerlilik, öncüller doğru kabul edildiğinde sonucun zorunlu olarak çıkması durumudur.

Tanım: Geist, bireysel ve toplumsal bilinç düzeylerini kapsayan, tarihsel olarak gelişen tin kavramıdır.

Tanım: Gerçeklik, var olanın, algı ve düşünceden bağımsız ya da onlarla ilişkili olarak ele alınan durumudur.

Tanım: Gözlem, olguların doğrudan ya da araçlar yoluyla sistemli biçimde incelenmesidir.

Tanım: Güvenilirlik, bir yöntem veya bilginin tutarlı ve tekrarlandığında benzer sonuçlar üretme niteliğidir.

Tanım: Hacim, bir cismin uzayda kapladığı üç boyutlu alanı ifade eden nicel bir özelliktir.

Tanım: Hipotez, bilimsel araştırma sürecinde test edilmek üzere ileri sürülen geçici ve sınanabilir önermedir.

Tanım: Hıristiyan, Hz. İsa’yı merkez alan Hristiyan inancını benimseyen kişiyi ifade eder.

Tanım: İncil, Hristiyanlıkta Hz. İsa’ya nispet edilen kutsal metinler bütününü ifade eder.

Tanım: Kabala, Yahudilikte kutsal metinlerin batıni ve sembolik yorumlarını esas alan mistik öğretidir.

Tanım: Klon, genetik olarak birebir aynı olan canlı veya hücreyi ifade eder.

Tanım: Korelasyon, iki veya daha fazla değişken arasında birlikte değişme ilişkisini ifade eden kavramdır.

Tanım: Kültürel dinler, belirli bir vahye dayanmadan, toplumların tarihsel ve kültürel birikimleri içinde şekillenen inanç sistemleridir.

Tanım: Kuram, olgular arasındaki ilişkileri açıklamak, düzenlemek ve anlamlandırmak amacıyla oluşturulan sistemli kavramsal bütündür.

Tanım: Kütüb-i Sitte, Sünnî İslam’da en güvenilir kabul edilen altı temel hadis kitabını ifade eden hadis literatürü terimidir.

Tanım: Matematik, nicelik, yapı, oran ve biçim ilişkilerini soyut sembollerle inceleyen biçimsel bilimdir.

Tanım: Matematiksel model, bir olgu, süreç veya sistemin matematiksel ifadeler ve yapılar aracılığıyla temsil edilmesidir.

Tanım: Mecusîlik, ateş kültü ve iyi-kötü düalizmiyle bilinen eski İran kökenli dini inancı ifade eder.

Tanım: Mekân, varlıkların konumlandığı ve birbirleriyle ilişkisel olarak yer aldığı boyuttur.

Tanım: Model, karmaşık bir sistemi veya olguyu açıklamak ve anlamak için kullanılan sadeleştirilmiş temsildir.

Tanım: Naturalist, tüm olguları doğa yasalarıyla açıklayan dünya görüşünü benimseyen kişi veya yaklaşımdır.

Tanım: Naturalizm, tüm olguların doğa yasaları çerçevesinde açıklanabileceğini savunan görüştür.

Tanım: Nedensellik, olaylar arasında neden ile sonuç şeklinde kurulan düzenli ve açıklayıcı ilişkiyi ifade eder.

Tanım: Nesnellik, bilgi üretiminde kişisel inanç ve duygulardan bağımsız olma ilkesidir.

Tanım: Nicel yöntem, ölçülebilir ve sayısal veriler üzerinden yapılan araştırma yaklaşımıdır.

Tanım: Nitel yöntem, sayısal verilerden ziyade anlam, deneyim ve yorumlara odaklanan araştırma yaklaşımıdır.

Tanım: Nöral model, sinir sisteminin işleyişini açıklamak için kullanılan kuramsal veya matematiksel temsildir.

Tanım: Nörobilim, sinir sisteminin yapısını, işleyişini ve davranışla ilişkisini inceleyen disiplinler arası bilim alanıdır.

Tanım: Objektiflik, yargı ve değerlendirmelerde kişisel etkilerden bağımsız olma ilkesidir.

Tanım: Olasılık, bir olayın gerçekleşme ihtimalini ve belirsizlik derecesini ifade eder.

Tanım: Ölçüm, bir niceliğin belirli bir ölçü birimiyle karşılaştırılarak sayısal olarak ifade edilmesidir.

Tanım: Olgu, gerçekleşmiş, belirli bir durumda var olan ve doğrulanabilir nitelik taşıyan durum veya olaydır.

Tanım: Öznellik, bilginin bireysel deneyim, algı ve bakış açısına bağlı olması durumudur.

Tanım: Paradigma, belirli bir dönemde bilimsel faaliyeti yönlendiren ortak kabuller ve yöntemler bütünüdür.

Tanım: Pozitivizm, geçerli bilginin yalnızca deney ve gözleme dayalı olabileceğini savunan yaklaşımdır.

Tanım: Psikoloji, insan davranışlarını ve zihinsel süreçleri bilimsel yöntemlerle inceleyen disiplindir.

Tanım: Psikolojik kuram, zihinsel süreçleri ve davranışları açıklamayı amaçlayan sistemli açıklamalar bütünüdür.

Tanım: Reform, mevcut bir yapının köklü ancak tamamen yıkıcı olmayan biçimde yeniden düzenlenmesidir.

Tanım: Rönesans, Orta Çağ sonrası Avrupa’da antik düşüncenin yeniden canlanmasıyla ortaya çıkan kültürel ve felsefi dönüşüm dönemidir.

Tanım: Şamanizm, doğa ruhları, atalar ve spiritüel varlıklarla ilişki kurulduğuna inanılan, ritüel ve trans merkezli geleneksel inanç sistemidir.

Tanım: Schrödinger'in Kedisi, kuantum mekaniğinde gözlem yapılana kadar bir sistemin birden fazla durumda bulunabileceğini göstermek için tasarlanmış düşünce deneyidir.

Tanım: Semavi dinler, kaynağının ilahi vahiy olduğu kabul edilen ve peygamberler aracılığıyla bildirilen dinleri ifade eder.

Tanım: Sofizm, doğruluktan çok ikna etmeyi amaçlayan düşünce ve tartışma anlayışıdır.

Tanım: Sokratik yöntem, doğru bilgiye ulaşmak için sistemli soru sorma yoluyla yapılan felsefi tartışma yöntemidir.

Tanım: Sosyal olgu, bireylerin dışında var olan ve onları etkileyen toplumsal gerçekliktir.

Tanım: Sosyoloji, toplumsal yapıların ve ilişkilerin bilimsel incelemesidir.

Tanım: Tahmin, mevcut bilgi ve modellerden hareketle geleceğe veya bilinmeyene dair çıkarımda bulunmadır.

Tanım: Talmud, Yahudilikte Tevrat’ın yorumlarını ve dini hukuk tartışmalarını içeren temel metinler bütünüdür.

Tanım: Tarih, geçmişte gerçekleşmiş insan etkinliklerini konu alan disiplin ve bilgi alanıdır.

Tanım: Tekrarlanabilirlik, bir deneyin aynı koşullarda aynı sonuçları verebilmesidir.

Tanım: Tengricilik, Tengri merkezli inanç ve uygulamaların bütününü ifade eden dinî ve kültürel sistemdir.

Tanım: Tengrizm, eski Türk topluluklarında gök tanrı merkezli kozmolojik ve ahlaki inanç sistemini ifade eder.

Tanım: Teori, gözlem ve deneylerden elde edilen verileri açıklayan, genelleyen ve öngörü sağlayan soyut bilimsel çerçevedir.

Tanım: Tevrat, Yahudilikte Hz. Musa’ya vahyedildiğine inanılan kutsal kitabı ifade eder.

Tanım: Tümdengelim, genel önermelerden zorunlu tekil sonuçlar çıkaran akıl yürütme biçimidir.

Tanım: Tümevarım, tekil gözlemlerden genel sonuçlara ulaşmayı amaçlayan çıkarım biçimidir.

Tanım: Uzay, cisimlerin konumlarının tanımlandığı fiziksel boyutlu yapıdır.

Tanım: Varsayım, doğruluğu henüz gösterilmemiş olmakla birlikte düşünceyi ilerletmek amacıyla kabul edilen önermedir.

Tanım: Veri, gözlem veya ölçüm yoluyla elde edilen ham bilgi parçalarıdır.

Tanım: Yahudi, Yahudilik inancına mensup olan veya bu topluluğa aidiyet taşıyan kişiyi ifade eder.

Tanım: Yanlışlanabilirlik, bir önermenin ilkece deneyimle çürütülebilir olma niteliğidir.

Tanım: Yasa, doğada veya olgular arasında düzenli ve genellenebilir ilişkileri ifade eden ilkedir.

Tanım: Yeni Ahit, Hristiyan kutsal kitabının Hz. İsa ve havarilerle ilgili metinleri içeren bölümüdür.

Tanım: Yeni Platoncular, Platon felsefesini metafizik ve mistik unsurlarla yeniden yorumlayan düşünürler topluluğudur.

Tanım: Yöntem, bir amaca ulaşmak veya bir problemi çözmek için izlenen sistemli yoldur.

Tanım: Zaman, olayların ardışıklığını, değişimi ve sürekliliği mümkün kılan boyuttur.

Tanım: Zaman bilinci, geçmiş, şimdi ve geleceğin bilinçte süreklilik içinde yaşanmasıdır.

Tanım: Zerdüştîlik, Zerdüşt tarafından temellendirildiği kabul edilen, iyi ve kötünün kozmik mücadelesini esas alan dini öğretidir.