Felsefe Sözlüğü

Tanım: Ahiret, dini düşüncede dünya hayatından sonra başlayacağı kabul edilen varoluş aşamasını ifade eden kavramdır.

Tanım: Ahkâm-ı şer’iyye, İslam hukukunda mükelleflerin fiillerine yönelik olarak Allah tarafından konulan bağlayıcı ve düzenleyici hükümlerin tamamını ifade eder.

Tanım: Ahlaki özerklik, bireyin ahlaki yasaları dış otoritelerden bağımsız olarak kendi aklıyla belirleyebilme yetisini ifade eder.

Tanım: Ahura Mazda, Zerdüştlük inancında evrenin yaratıcısı ve ahlaki düzenin kaynağı olan yüce ilahi varlıktır. Bilgelik, iyilik ve kozmik düzen Ahura Mazda’nın temel nitelikleri olarak kabul edilir.

Tanım: Akâid, İslam dininde inanılması zorunlu kabul edilen temel inanç esaslarını konu edinen ilim dalıdır.

Tanım: Akl-ı selim, ön yargıdan ve aşırılıktan arınmış, sağlıklı ve dengeli aklı ifade eder.

Tanım: Alçakgönüllü, kişinin kendisini başkalarından üstün görmeden, sınırlılığının farkında olarak ölçülü ve mütevazı bir tutum sergilemesini ifade eder.

Tanım: Alîm, bilgi sahibi olan ve bilme yetisine sahip bulunan kimseyi ya da Allah’ın her şeyi bilen sıfatını ifade eder.

Tanım: Altruizm, bireyin kendi çıkarlarını geri plana alarak başkalarının iyiliğini gözetmesini ahlaki bir ilke olarak benimseyen düşünce ve davranış anlayışıdır.

Tanım: Amel, insanın iradeli olarak gerçekleştirdiği davranış ve fiilleri ifade eder.

Tanım: Anlama, bir anlam içeriğini bağlamı içinde çözümleyerek kavrama sürecidir.

Tanım: Antropoteizm, Tanrı’nın insan nitelikleriyle tasvir edilmesi veya Tanrı anlayışının insan merkezli olarak kurulmasını ifade eden görüştür.

Tanım: Apolojetik, dini inançların rasyonel ve felsefi temelde savunulmasını amaçlayan disiplindir.

Tanım: Apoloji, bir inanç veya düşünce sistemini eleştirilere karşı savunmayı amaçlayan düşünsel faaliyettir.

Tanım: Apolojistler, belirli bir inanç veya öğretiyi eleştirilere karşı sistemli biçimde savunan düşünürlerdir.

Tanım: Ateist, Tanrı’nın varlığına inanmadığını veya bu inancı reddettiğini savunan kişidir.

Tanım: Ayin, dini veya kutsal anlam taşıyan sembolik ve düzenli uygulamalardır.

Tanım: Câiz, yapılması veya terk edilmesi dinen serbest bırakılmış, herhangi bir sevap veya günah sonucu doğurmayan fiilleri ifade eder.

Tanım: Cehennem, dini düşüncede ahlaki sorumluluğun sonucu olarak tasarlanan ceza ve mahrumiyet alanını ifade eden kavramdır.

Tanım: Cennet, dini inançlarda erdemli yaşamın karşılığı olarak tasarlanan mutluluk ve ödül alanını ifade eden kavramdır.

Tanım: Deist, Tanrı’nın evreni yarattığını ancak yaratılıştan sonra evrene müdahale etmediğini savunan kişidir.

Tanım: Diğergamcılık, bireyin başkalarının yararını kendi çıkarlarının önünde tutmasını erdemli bir tutum olarak benimsemesini ifade eder.

Tanım: Disteist, Tanrı’nın varlığını kabul etmekle birlikte onun ahlaken iyi olmadığını veya insanlara karşı kötücül olduğunu savunan kişidir.

Tanım: Disteizm, Tanrı’nın var olduğunu kabul etmekle birlikte onun ahlaken iyi olmadığını savunan görüştür.

Tanım: Dogma, doğruluğu tartışmaya kapalı olarak kabul edilen inanç veya öğretidir.

Tanım: Doktrin, belirli bir düşünce sisteminin tutarlı ve öğretisel biçimde sunulmasıdır.

Tanım: Enkarnasyon, ilahi varlığın insan bedeni alarak dünyada görünür hale gelmesini ifade eden teolojik öğretidir.

Tanım: Esbâb-ı nüzul, Kur’an ayetlerinin hangi olay veya soru üzerine indirildiğini inceleyen ilim dalını ve bilgileri ifade eder.

Tanım: Eschatoloji, ölüm, ahiret, kıyamet ve nihai son üzerine geliştirilen teolojik öğretidir.

Tanım: Evrensel yasa, tüm zaman ve koşullarda geçerli olduğu varsayılan ahlaki veya doğal ilkeyi ifade eder.

Tanım: Farz, yapılması kesin ve bağlayıcı şekilde emredilen, inkârı küfür sayılan fıkhî hüküm türüdür.

Tanım: Fedakârlık, bireyin kendi çıkar, konfor veya menfaatlerinden bilinçli olarak vazgeçerek başkalarının yararını gözetmesi anlamına gelir.

Tanım: Fıkh-ı ekber, İslam’da inanç esaslarını konu alan büyük fıkıh olarak kelâm ve akaid ilmini ifade eder.

Tanım: Fıkıh, İslam dininde bireysel ve toplumsal davranışlara ilişkin hükümleri inceleyen ilim dalıdır.

Tanım: Gavs, tasavvufî düşüncede manevî âlemin merkezinde bulunduğuna inanılan ve ilahî yardıma vesile olduğu kabul edilen en yüksek velî makamını ifade eder.

Tanım: Gelenek, inanç, değer ve uygulamaların kuşaklar boyunca aktarılmasıyla oluşan süreklilik yapısıdır.

Tanım: Gnostik, kurtuluşun gizli ve seçkin bir bilgiye sahip olmakla mümkün olduğuna inanan kişidir.

Tanım: Gnostisizm, insanın kurtuluşunun gizli, seçkin ve içsel bir bilgiye (gnosis) erişimle mümkün olduğunu savunan dini-felsefi öğretidir.

Tanım: Halife, İslam geleneğinde peygamberin ardından gelen siyasal ve dini liderdir.

Tanım: Hanbeli, Kur’an ve sahih sünnete sıkı bağlılığı esas alan fıkıh mezhebidir.

Tanım: Hanefi, İslam hukukunda akıl yürütmeye (re’y), kıyasa ve genel ilkelere geniş yer veren fıkıh mezhebidir.

Tanım: Hicri, Hz. Muhammed’in Mekke’den Medine’ye hicretini başlangıç kabul eden zaman ve tarih sistemini ifade eder.

Tanım: Hidayet, insanın doğru yolu bulması ve bu yolda yönlendirilmesi anlamına gelir.

Tanım: Hilafet, İslam dünyasında siyasal ve dini otoriteyi temsil eden kurumdur.

Tanım: Hıristiyan, Hz. İsa’yı merkez alan Hristiyan inancını benimseyen kişiyi ifade eder.

Tanım: Hüküm, bir mesele hakkında bağlayıcı nitelikte verilen karar veya değerlendirmedir.

Tanım: İbadet, insanın Tanrı’ya yönelik bilinçli yönelme ve bağlılık eylemlerinin bütünüdür.

Tanım: İlah, ibadet edilen, mutlaklaştırılan veya en yüce kabul edilen varlıktır.

Tanım: İlahî sıfatlar, Tanrı’ya atfedilen nitelik ve yetkinlikleri ifade eden kavramlardır.

Tanım: İlm-i istidlal, aklî çıkarım ve delillendirme yoluyla bilgiye ulaşmayı konu edinen ilimdir.

Tanım: İlm-i Tevhîd, Allah’ın birliğini, sıfatlarını ve fiillerini aklî ve naklî delillerle ele alan ilim dalıdır.

Tanım: İman, bir inanç içeriğini kesin bilgiye dayanmaksızın güven ve bağlılıkla kabul etme hâlidir.

Tanım: İnanç, bir önermeyi kesin bilgiye dayanmaksızın doğru kabul etme tutumudur.

Tanım: İncil, Hristiyanlıkta Hz. İsa’ya nispet edilen kutsal metinler bütününü ifade eder.

Tanım: İsevi, Hz. İsa’ya nispet edilen inanç, öğreti veya topluluğu ifade eden bir terimdir.

Tanım: İslam, Allah’ın birliğini kabul ederek O’na teslim olmayı esas alan ilahi dinin adıdır.

Tanım: İtikat, bireyin belirli bir inanç ilkesini zihinsel ve duygusal olarak benimsemesini ifade eden kavramdır.

Tanım: Kazâ, İslam kelâmında Allah’ın ezelî ilminde takdir ettiği şeylerin zamanı geldiğinde fiilen gerçekleşmesini ifade eden kavramdır. Kaderle birlikte ele alınır ve ilahi bilginin dış dünyada gerçekleşme boyutunu temsil eder.

Tanım: Kıyas, hakkında hüküm bulunmayan bir meseleye benzer bir durumdan hareketle hüküm vermedir.

Tanım: Kültür, insan topluluklarının ürettiği anlamlar, değerler, pratikler ve semboller bütünüdür.

Tanım: Kurtuluş, insanın günah, cehalet veya varoluşsal eksiklikten nihai olarak arınması durumunu ifade eder.

Tanım: Kutsal, sıradan ve profan olandan ayrılarak özel anlam yüklenen varlık veya değerdir.

Tanım: Kutsal metin, ilahi kaynaklı kabul edilen ve kutsallık atfedilen yazılı metindir.

Tanım: Kutsal Ruh, Hristiyan inancında Tanrısal varlığın etkin, yönlendirici ve kutsayıcı boyutunu ifade eden kavramdır.

Tanım: Kutub, tasavvufî öğretide kâinatın manevî dengesini temsil eden ve velîler hiyerarşisinin merkezinde yer alan kişiyi ifade eder.

Tanım: Levh-i Mahfûz, İslam düşüncesinde varlık ve olayların ilahi bilgi düzeyinde kuşatılmış olduğunu ifade eden metafizik kavramdır.

Tanım: Maliki, Medine halkının uygulamasını bağlayıcı delil kabul eden fıkıh mezhebidir.

Tanım: Maniheizm, evreni mutlak iyi ve mutlak kötü olmak üzere iki ezeli ilkenin çatışması olarak açıklayan düalist bir inanç sistemidir. Işık ve karanlık karşıtlığı Maniheist kozmolojinin merkezindedir.

Tanım: Meal, kutsal bir metnin lafzı birebir çevrilmeden, anlamının başka bir dile aktarılmasıdır.

Tanım: Mecusîlik, ateş kültü ve iyi-kötü düalizmiyle bilinen eski İran kökenli dini inancı ifade eder.

Tanım: Mekruh, yapılması hoş karşılanmayan ancak kesin yasak olmayan fıkhî fiilleri ifade eder.

Tanım: Metin, anlamlı bir bütün oluşturan yazılı veya sözlü ifade dizisidir.

Tanım: Mezhep, dinî hüküm ve inançların anlaşılmasında izlenen sistemli yorum yoludur.

Tanım: Monoteizm, evrenin tek ve mutlak bir Tanrı tarafından yaratıldığı ve yönetildiği inancıdır.

Tanım: Mubah, İslam fıkhında yapılması veya terk edilmesi dinî açıdan bağlayıcı olmayan, kişi tercihine bırakılmış fiilleri ifade eder.

Tanım: Muhammedi, Hz. Muhammed’e nispet edilen, onun örnekliğini, öğretisini veya manevi hakikatini ifade eden nitelendirici bir kavramdır.

Tanım: Mukallit, dinî veya fikrî bir görüşü delilini bilmeden, sorgulamaksızın başkasından alıp benimseyen kişidir.

Tanım: Mümin, iman esaslarını kalben kabul eden ve güven duyan kişiyi ifade eder.

Tanım: Münafık, dışarıdan inanmış gibi görünen fakat içten inkâr eden kişiyi ifade eder.

Tanım: Münezzeh, eksiklikten, benzerlikten ve yaratılmışlara ait niteliklerden uzak ve arınmış olmayı ifade eder.

Tanım: Mürid, tasavvuf yolunda manevî eğitim almak amacıyla bir mürşide bağlanan kişiyi ifade eder.

Tanım: Mürşid, tasavvuf yolunda müridlere manevî rehberlik eden, ahlaki ve ruhsal olgunluğa ulaşmış kişiyi ifade eder.

Tanım: Musevi, Hz. Musa’ya nispet edilen inanç, öğreti veya topluluğu ifade eden bir terimdir.

Tanım: Müslüman, Allah’a teslim olan ve İslam inancını benimseyen kişiyi ifade eder.

Tanım: Müşrik, Allah’a ortak koşan veya ilahî nitelikleri başkalarına atfeden kimseyi ifade eder.

Tanım: Müteşâbih, anlamı açık olmayan ve yoruma ihtiyaç duyan ifadeleri veya ayetleri tanımlar.

Tanım: Muttasıf, bir varlığın belirli bir sıfatla nitelenmiş ve o sıfatı taşıyor olmasını ifade eden terimdir.

Tanım: Nakil, dinî bilginin vahiy, hadis ve rivayet yoluyla aktarılmasını ifade eder.

Tanım: Nazar, aklî düşünme, inceleme ve delil üzerinde tefekkür ederek sonuca ulaşma faaliyetini ifade eder.

Tanım: Nonteist, Tanrı inancını benimsemeyen veya Tanrı kavramını düşünce sisteminin dışında tutan kişidir.

Tanım: Nonteizm, Tanrı kavramını merkezine almayan veya Tanrı inancını dışlayan düşünce ve inanç yaklaşımlarının genel adıdır.

Tanım: Nüzul, vahyin Allah tarafından peygambere belirli bir süreç içinde indirilmesini ifade eder.

Tanım: Ödev ahlakı, bir eylemin ahlaki değerinin sonuçlarına değil, ahlaki yükümlülüğe uygunluğuna göre belirlendiğini savunan etik yaklaşımdır.

Tanım: Otorite, meşru kabul edilen ve itaat görmesi beklenen iktidar biçimidir.

Tanım: Panteon, belirli bir kültür veya inanç sistemindeki tanrıların bütününü ifade eder.

Tanım: Politeizm, evrenin birden fazla tanrı tarafından yönetildiğini savunan inanç sistemidir.

Tanım: Ritüel, kutsal kabul edilen anlamları düzenli ve sembolik eylemler yoluyla ifade eden uygulamadır.

Tanım: Şafii, delil hiyerarşisini sistematik biçimde kuran fıkıh mezhebidir.

Tanım: Sağduyu, insanın doğal muhakeme yetisiyle dengeli ve makul kararlar verebilme kapasitesidir.

Tanım: Satanist, Satanizm olarak adlandırılan inanç veya felsefi yaklaşımları benimseyen kişidir.

Tanım: Satanizm, şeytan figürünü gerçek ya da sembolik biçimde merkeze alan inanç, felsefe veya kültürel yönelimleri ifade eder.

Tanım: Semavi dinler, kaynağının ilahi vahiy olduğu kabul edilen ve peygamberler aracılığıyla bildirilen dinleri ifade eder.

Tanım: Şeyh, dinî ilimlerde veya tasavvuf yolunda otorite kabul edilen, rehberlik yapan kimseyi ifade eder.

Tanım: Söylem, dilin belirli tarihsel, toplumsal ve iktidar ilişkileri içinde örgütlenmiş kullanım biçimidir.

Tanım: Sufi, tasavvuf yolunu benimseyen ve manevi arınmayı esas alan kişidir.

Tanım: Sünnetullah, Allah’ın evrende ve toplumlarda işleyen değişmez yasalarını ifade eden kelâmî kavramdır.

Tanım: Tahkiki iman, araştırma, akıl yürütme ve delile dayanarak kazanılan bilinçli iman biçimidir.

Tanım: Taklidi iman, araştırma ve delile dayanmaksızın başkalarından öğrenilerek benimsenen iman biçimidir.

Tanım: Takva, kişinin Allah’a karşı sorumluluk bilinciyle hareket etmesi ve sakınma hâlinde olmasıdır.

Tanım: Tanrı, mutlak, aşkın ve en yüce varlık olarak düşünülen metafizik kavramdır.

Tanım: Tefsir, Kur’an ayetlerinin anlamını dil, bağlam ve rivayetler ışığında açıklama faaliyetidir.

Tanım: Teist, Tanrı’nın var olduğuna ve evrenle etkin bir ilişki içinde bulunduğuna inanan kişidir.

Tanım: Teizm, evreni yaratan ve evrene müdahil olan kişisel bir Tanrı'nın varlığını savunan görüştür.

Tanım: Teokrasi, siyasal iktidarın Tanrısal iradeye dayandırıldığı yönetim biçimidir.

Tanım: Teoloji, Tanrı, kutsal metinler ve inanç ilkelerini sistematik ve rasyonel bir biçimde inceleyen disiplindir.

Tanım: Teolojik yorum, kutsal metinleri ve inanç içeriklerini belirli bir inanç çerçevesinde anlamlandırma faaliyetidir.

Tanım: Teslis, Hristiyan inancında Tanrı’nın Baba, Oğul ve Kutsal Ruh olmak üzere üç kişilikte tek öz olarak var olduğunu savunan öğretidir.

Tanım: Tevil, bir metnin zahir anlamı yerine bağlam, akıl ve ilke dikkate alınarak yorumlanmasıdır.

Tanım: Tevrat, Yahudilikte Hz. Musa’ya vahyedildiğine inanılan kutsal kitabı ifade eder.

Tanım: Toplum, belirli kurallar ve ilişkiler çerçevesinde bir arada yaşayan bireyler topluluğudur.

Tanım: Toplumsallık, insanın başkalarıyla ilişki kurarak birlikte yaşama zorunluluğu ve yetisidir.

Tanım: Usûl-i fıkıh, şer‘î hükümlerin hangi kaynak ve yöntemlerle çıkarılacağını inceleyen ilim dalıdır.

Tanım: Usûlü’d-dîn, İslam dininin temel inanç ilkelerini ve bunların aklî temellendirilmesini inceleyen ilim dalıdır.

Tanım: Vâcib, yapılması gerekli olan ancak delili farz kadar kesin olmayan fıkhî yükümlülük türüdür.

Tanım: Vâcibü'l Vücud, varlığı zorunlu olan ve yokluğu düşünülemeyen varlığı ifade eden metafizik kavramdır.

Tanım: Vahiy, ilahi kaynaktan gelen bilginin insana özel bir yolla iletilmesidir.

Tanım: Yahudi, Yahudilik inancına mensup olan veya bu topluluğa aidiyet taşıyan kişiyi ifade eder.

Tanım: Yaratma, varlıkların varlığa çıkarılması ve belirli bir düzen içinde sürdürülmesi sürecidir.

Tanım: Zahirîlik, dini metinlerin yalnızca açık ve lafzi anlamlarını esas alan, kıyas ve yorumu reddeden bir fıkıh ve düşünce ekolüdür.