Felsefe Sözlüğü

Tanım: Absürd, insanın anlam arayışı ile evrenin bu arayışa kayıtsızlığı arasındaki uyumsuzluğu ifade eden kavramdır.

Tanım: Açık teizm, Tanrı'nın gelecekteki özgür insan eylemlerini kesin olarak bilmediğini savunan teistik yaklaşımdır.

Tanım: Adalet, hakların ve yükümlülüklerin eşitlik ve hakkaniyet ilkesine göre dağıtılmasıdır.

Tanım: Agnostik, Tanrı’nın varlığı ya da yokluğu hakkında kesin ve temellendirilmiş bilgiye ulaşılamayacağını savunan kişidir.

Tanım: Agnostisizm, Tanrı'nın varlığı veya yokluğu hakkında kesin bilgiye ulaşılamayacağını savunan görüştür.

Tanım: Akıl Çağı, insan aklının otorite ve gelenek karşısında temel bilgi ve değer kaynağı olarak kabul edildiği tarihsel düşünce dönemidir.

Tanım: Altyapı, bir toplumun üretim biçimi ve ekonomik ilişkilerinden oluşan temel yapıyı ifade eden kavramdır.

Tanım: Anarşizm, her türlü zorlayıcı otoriteyi reddeden siyasal düşünce akımıdır.

Tanım: Apateist, Tanrı’nın varlığı veya yokluğu meselesini anlamsız ya da önemsiz bularak bu tartışmaya kayıtsız kalan kişidir.

Tanım: Apolitik, siyasal süreçlere, ideolojilere veya kamusal karar mekanizmalarına bilinçli olarak mesafeli durma tutumunu ifade eder.

Tanım: Ateist, Tanrı’nın varlığına inanmadığını veya bu inancı reddettiğini savunan kişidir.

Tanım: Ateizm, Tanrı'nın varlığını reddeden ya da Tanrı inancını benimsemeyen görüştür.

Tanım: Avam, eğitim ve ayrıcalık bakımından seçkin olmayan geniş halk kesimini ifade eder.

Tanım: Aydınlanma, aklın otorite ve gelenek karşısında temel ölçüt kabul edildiği düşünsel ve tarihsel dönemdir.

Tanım: Aydınlanmacılık, aklı, eleştirel düşünceyi ve bilimi insanın özgürleşmesinin temel aracı olarak gören düşünsel harekettir.

Tanım: Bilişselcilik, zihni bilgi işleme süreçleriyle açıklayan psikolojik ve felsefi yaklaşımdır.

Tanım: Bürokrasi, kurallara dayalı, hiyerarşik ve yazılı işleyişe sahip yönetim sistemidir.

Tanım: Cemaat, ortak inanç, amaç veya değerler etrafında bir araya gelen insan topluluğudur.

Tanım: Cemiyet, ortak kurallar ve ilişkiler çerçevesinde örgütlenmiş insan topluluğudur.

Tanım: Davranışçılık, yalnızca gözlemlenebilir davranışları bilimsel inceleme konusu yapan yaklaşımdır.

Tanım: Deist, Tanrı’nın evreni yarattığını ancak yaratılıştan sonra evrene müdahale etmediğini savunan kişidir.

Tanım: Deizm, Tanrı'nın evreni yarattığını ancak sonrasında evrene müdahil olmadığını savunan görüştür.

Tanım: Demokrasi, siyasal iktidarın kaynağının halk olduğu yönetim biçimidir.

Tanım: Diktatör, siyasal iktidarı sınırsız ve denetimsiz biçimde kullanan yönetici figürdür.

Tanım: Diktatörlük, yürütme, yasama ve çoğu zaman yargı yetkisinin tek bir kişi veya dar bir kadroda toplandığı yönetim biçimidir.

Tanım: Disteist, Tanrı’nın varlığını kabul etmekle birlikte onun ahlaken iyi olmadığını veya insanlara karşı kötücül olduğunu savunan kişidir.

Tanım: Disteizm, Tanrı’nın var olduğunu kabul etmekle birlikte onun ahlaken iyi olmadığını savunan görüştür.

Tanım: Distopya, baskıcı, adaletsiz veya insanlık dışı bir toplumsal düzen tasviridir.

Tanım: Diyalektik materyalizm, gerçekliğin maddi temelde ve diyalektik süreçler yoluyla değiştiğini savunan felsefi yaklaşımdır.

Tanım: Dünya görüşü, bireyin varlık, bilgi, değer ve anlam hakkında sahip olduğu bütüncül düşünce çerçevesidir.

Tanım: Egzistansiyalizm, insanın özünü özgür seçimleriyle oluşturduğunu savunan felsefi akımdır.

Tanım: Ekspresyonizm, dış gerçeklikten çok öznel duygu ve içsel yaşantının ifadesini amaçlayan sanatsal akımdır.

Tanım: Eleştirel teori, toplumsal yapıları iktidar, ideoloji ve tahakküm ilişkileri açısından sorgulayan düşünce geleneğidir.

Tanım: Emperyalizm, bir devletin başka toplumlar üzerinde siyasal, ekonomik veya kültürel egemenlik kurmasıdır.

Tanım: Empirizm, bilginin temel kaynağının duyusal deneyim olduğunu savunan epistemolojik görüştür.

Tanım: Eşitlik, bireylerin temel hak ve değerler bakımından ayrım gözetilmeksizin ele alınmasıdır.

Tanım: Evrim, canlı türlerinin nesiller boyunca yapısal ve işlevsel değişim geçirmesi sürecidir.

Tanım: Faşizm, aşırı milliyetçi ve otoriter bir siyasal ideolojidir.

Tanım: Federalizm, siyasal yetkinin merkez ile yerel birimler arasında anayasal olarak paylaştırıldığı yönetim sistemidir.

Tanım: Felsefi akım, ortak varsayımlar ve problemler etrafında şekillenen düşünce yönelimidir.

Tanım: Felsefi teizm, Tanrı inancını vahiyden ziyade akıl, mantık ve metafizik temellerle savunan teistik yaklaşımdır.

Tanım: Feminizm, toplumsal cinsiyet temelli eşitsizlikleri eleştiren ve eşitliği savunan düşünsel ve siyasal harekettir.

Tanım: Feodal, toprak mülkiyeti ve kişisel bağlılık ilişkilerine dayalı toplumsal ve siyasal yapıyı ifade eder.

Tanım: Fideist, dini inançta aklın değil imanın belirleyici olduğunu savunan kişi veya yaklaşımdır.

Tanım: Fideizm, dini inançların akılsal temellendirmeye değil, imana ve teslimiyete dayandığını savunan görüştür.

Tanım: Geleneksel, geçmişten devralınmış değer ve pratiklere dayanan yaklaşımı ifade eder.

Tanım: Gnostik, kurtuluşun gizli ve seçkin bir bilgiye sahip olmakla mümkün olduğuna inanan kişidir.

Tanım: Gnostisizm, insanın kurtuluşunun gizli, seçkin ve içsel bir bilgiye (gnosis) erişimle mümkün olduğunu savunan dini-felsefi öğretidir.

Tanım: Güç, bir varlığın etki yaratma, değiştirme veya direnme kapasitesidir.

Tanım: Güçlü ateizm, Tanrı’nın var olmadığını ileri süren ve bu yokluğu savunan metafizik bir iddiadır. Zayıf ateizmden farklı olarak bilinçli bir reddiye içerir.

Tanım: Haklar, bireyin hukuken ve ahlaken meşru kabul edilen talep ve özgürlükleridir.

Tanım: Havass, bilgi, güç veya statü bakımından toplumun seçkin kesimini ifade eder.

Tanım: Hilafet, İslam dünyasında siyasal ve dini otoriteyi temsil eden kurumdur.

Tanım: Hükümet, devletin yürütme yetkisini kullanan siyasal organıdır.

Tanım: İdeoloji, toplumsal ve siyasal gerçekliği açıklayan, yönlendiren bütünlüklü düşünce sistemidir.

Tanım: İdeolojik konum, bireyin ya da grubun siyasal, toplumsal ve felsefi fikirler içindeki konumlanışını ifade eder.

Tanım: İgnostik, Tanrı kavramının tanımsal olarak sorunlu ve anlamsal açıdan belirsiz olduğunu savunan kişidir.

Tanım: İgnostisizm, Tanrı kavramı açık ve tutarlı biçimde tanımlanmadıkça Tanrı’nın varlığına dair tartışmaların anlamsız olduğunu savunan görüştür.

Tanım: İktidar, bireylerin veya kurumların başkalarının davranışlarını yönlendirme, biçimlendirme veya belirleme gücüdür.

Tanım: Kapital, üretim sürecinde değer üretmek amacıyla kullanılan maddi ve mali birikimi ifade eder.

Tanım: Kapitalist, üretim araçlarına sahip olan ve sermayesini kâr amacıyla kullanan kişi veya sınıftır.

Tanım: Kapitalizm, üretim araçlarının özel mülkiyete dayandığı ekonomik ve toplumsal sistemdir.

Tanım: Kayıtsızlık, bireyin değer, acı veya sorumluluk karşısında duyarsız kalma durumudur.

Tanım: Kırmızı Hap (Redpill), bireyin gizlendiği iddia edilen gerçekliği fark ettiğini öne süren düşünsel ve ideolojik yönelimi ifade eder.

Tanım: Klasik teizm, Tanrı'yı değişmez, zamansız, mutlak kudret ve bilgi sahibi bir varlık olarak tanımlar.

Tanım: Kolektif, bireylerin tek tek değil, ortak bir bütün olarak hareket etmesini veya değerlendirilmesini ifade eden kavramdır.

Tanım: Kolektif bilinç, bir toplumu oluşturan ortak inanç, değer ve normların bütünü olarak tanımlanır.

Tanım: Kolonyalizm, bir toplumun başka bir toplumu doğrudan siyasal ve ekonomik denetim altına almasıdır.

Tanım: Komünizm, sınıfsız ve devletsiz bir toplum hedefleyen siyasal ve ekonomik öğretidir.

Tanım: Konstrüktivizm, bilginin özne ile dünya arasındaki etkileşimde aktif olarak kurulduğunu savunan yaklaşımdır.

Tanım: Kültürel çalışmalar, kültürü iktidar, ideoloji ve kimlik ilişkileri bağlamında inceleyen disiplinlerarası alandır.

Tanım: Kültürel paradigma, bir toplumun dünyayı algılama, yorumlama ve anlamlandırma biçimini belirleyen temel düşünce çerçevesidir.

Tanım: Laiklik, devletin dinî inançlar karşısında tarafsız olması ve siyasal otoritenin dinî otoriteden ayrılması ilkesidir.

Tanım: Leninist, Leninizm’in siyasal ve teorik ilkelerini benimseyen ve savunan kişi veya akımdır.

Tanım: Leninizm, Marksist teoriyi devrimci pratik ve öncü parti anlayışıyla geliştiren siyasal ideolojidir.

Tanım: Liberalizm, bireysel özgürlükleri ve hukuki eşitliği merkeze alan siyasal düşünce akımıdır.

Tanım: Liberteryanizm, bireysel özgürlüğü en yüksek değer olarak gören ve devlet müdahalesini asgari düzeyde tutmayı savunan siyasal-felsefi yaklaşımdır.

Tanım: Marksist, Marksizm’in tarih, toplum ve ekonomi anlayışını benimseyen düşünür veya siyasal özneyi ifade eder.

Tanım: Marksizm, toplumsal değişimi üretim ilişkileri, sınıf mücadelesi ve tarihsel materyalizm temelinde açıklayan felsefi ve siyasal teoridir.

Tanım: Meclis, halkı temsil eden ve yasama yetkisini kullanan siyasal organdır.

Tanım: Meta-anlatı, tarih, toplum ve bilgiyi açıklamayı amaçlayan kapsayıcı ve evrensel anlatı yapılarıdır.

Tanım: Millet, ortak tarih, kültür, dil veya bilinç etrafında kendini bir birlik olarak algılayan insan topluluğudur.

Tanım: Milliyetçilik, ulusal kimliği ve ortak aidiyeti merkeze alan siyasal ideolojidir.

Tanım: Minimalizm, gereksiz öğeleri dışlayarak sadelik ve öz vurgusunu merkeze alan estetik ve düşünsel yaklaşımdır.

Tanım: Modern teizm, Tanrı anlayışını çağdaş bilim, özgür irade ve ahlak tartışmalarıyla yeniden yorumlayan teistik yaklaşımdır.

Tanım: Modernizm, akıl, bilim, ilerleme ve evrensel doğrulara duyulan güveni merkeze alan düşünsel ve kültürel yönelimdir.

Tanım: Monoteizm, evrenin tek ve mutlak bir Tanrı tarafından yaratıldığı ve yönetildiği inancıdır.

Tanım: Muhafazakârlık, geleneksel değerlerin ve toplumsal sürekliliğin korunmasını savunan görüştür.

Tanım: Mutlak teizm, Tanrı'nın tüm mükemmel sıfatlara sınırsız biçimde sahip olduğunu savunan görüştür.

Tanım: Naturalist, tüm olguları doğa yasalarıyla açıklayan dünya görüşünü benimseyen kişi veya yaklaşımdır.

Tanım: Naturalizm, tüm olguların doğa yasaları çerçevesinde açıklanabileceğini savunan görüştür.

Tanım: Negatif ateizm, Tanrı'nın varlığına inanmak için yeterli gerekçe bulunmadığını savunan ateist yaklaşımdır.

Tanım: Negatif teoloji, Tanrı'nın özüne dair olumlu niteliklerin dile getirilemeyeceğini savunan teolojik yaklaşımdır.

Tanım: Nihilizm, evrensel anlam, değer ve amaçların varlığını reddeden felsefi görüştür.

Tanım: Nonteist, Tanrı inancını benimsemeyen veya Tanrı kavramını düşünce sisteminin dışında tutan kişidir.

Tanım: Nonteizm, Tanrı kavramını merkezine almayan veya Tanrı inancını dışlayan düşünce ve inanç yaklaşımlarının genel adıdır.

Tanım: Objektivizm, bilginin, ahlakın ve gerçekliğin insan bilincinden bağımsız nesnel temellere dayandığını savunan felsefi görüştür.

Tanım: Oklokrasi, halkın akıl ve hukuk dışı biçimde yönetimi ele aldığı yozlaşmış yönetim türüdür.

Tanım: Oligarşi, siyasal gücün küçük ve ayrıcalıklı bir azınlığın elinde toplandığı yönetim biçimidir.

Tanım: Otokrasi, siyasal iktidarın denetimsiz biçimde tek bir yönetici tarafından kullanıldığı sistemdir.

Tanım: Otoriterlik, siyasal iktidarın sınırlı denetime tabi olduğu ve kararların merkezî biçimde alındığı yönetim anlayışıdır.

Tanım: Özgürlük, bireyin dışsal zorlamalar olmaksızın kendi iradesi doğrultusunda eyleyebilme durumudur.

Tanım: Panenteizm, evrenin Tanrı'nın içinde olduğunu ancak Tanrı'nın evrenle sınırlı olmadığını savunan görüştür.

Tanım: Panoptikon, bireylerin sürekli gözetlenebileceği varsayımıyla davranışlarını disipline etmelerini sağlayan iktidar modelidir.

Tanım: Panteizm, Tanrı ile evrenin özdeş olduğunu savunan metafizik görüştür.

Tanım: Peygamber, Tanrı'dan vahiy alan ve bu vahyi insanlara ileten kişidir.

Tanım: Politeizm, evrenin birden fazla tanrı tarafından yönetildiğini savunan inanç sistemidir.

Tanım: Politik iktidar, toplum üzerinde karar alma ve yönlendirme yetkisini ifade eden güç ilişkileridir.

Tanım: Politika, toplumun yönetimi, iktidarın dağılımı ve ortak karar alma süreçlerini konu edinen alandır.

Tanım: Popülizm, siyaseti ‘halk’ ile ‘elitler’ arasındaki karşıtlık üzerinden kuran ideolojik ve söylemsel yaklaşımdır.

Tanım: Postkolonyalizm, sömürgecilik sonrası toplumsal, kültürel ve düşünsel etkileri inceleyen yaklaşımdır.

Tanım: Postmodernizm, evrensel doğrulara, ilerleme anlatılarına ve mutlak temellere yönelik eleştirel yaklaşımı ifade eder.

Tanım: Pozitif ateizm, Tanrı'nın var olmadığını aktif biçimde savunan ateist görüştür.

Tanım: Pozitivizm, geçerli bilginin yalnızca deney ve gözleme dayalı olabileceğini savunan yaklaşımdır.

Tanım: Pragmatizm, düşünce ve inançların doğruluğunu pratik sonuçlarıyla değerlendiren felsefi yaklaşımdır.

Tanım: Rasyonalizm, bilginin temel kaynağının akıl olduğunu savunan felsefi yaklaşımdır.

Tanım: Realizm, gerçekliğin insan zihninden bağımsız olarak var olduğunu savunan felsefi yaklaşımdır.

Tanım: Sanatsal realizm, idealizasyonu reddederek gündelik ve toplumsal gerçekliği olduğu gibi yansıtmayı amaçlayan yaklaşımdır.

Tanım: Rejim, bir devletin siyasal iktidarı kullanma ve örgütleme biçimini ifade eder.

Tanım: Romantizm, akılcı ve mekanik dünya görüşüne karşı duygu, hayal gücü ve bireyselliği öne çıkaran düşünsel ve sanatsal akımdır.

Tanım: Saltanat, siyasal iktidarın hanedan yoluyla devredildiği yönetim biçimidir.

Tanım: Satanist, Satanizm olarak adlandırılan inanç veya felsefi yaklaşımları benimseyen kişidir.

Tanım: Satanizm, şeytan figürünü gerçek ya da sembolik biçimde merkeze alan inanç, felsefe veya kültürel yönelimleri ifade eder.

Tanım: Sekülerizm, toplumsal düzenin ve kamusal alanın dinî referanslardan bağımsız olarak yapılandırılmasını savunan düşünce biçimidir.

Tanım: Skeptik, bilgi ve hakikat iddialarına karşı temkinli, sorgulayıcı ve eleştirel yaklaşan kişidir.

Tanım: Skeptisizm, kesin ve mutlak bilginin mümkün olup olmadığına yönelik sistematik şüpheyi savunan felsefi görüştür.

Tanım: Sömürü, bir grubun emeğinin ya da kaynaklarının başka bir grup tarafından adaletsiz biçimde kullanılmasıdır.

Tanım: Sosyal adalet, toplumsal kaynakların, fırsatların ve yükümlülüklerin adil biçimde dağıtılmasını ifade eden ilkedir.

Tanım: Sosyalizm, üretim araçlarının toplumsal mülkiyetini savunan siyasal ve ekonomik görüştür.

Tanım: Statüko, mevcut güç ilişkilerinin ve düzenin korunması durumudur.

Tanım: Şüpheci teizm, Tanrı'nın amaçlarının insan aklıyla tam kavranamayacağını savunan teistik yaklaşımdır.

Tanım: Süreç teizmi, Tanrı'nın evrenle karşılıklı etkileşim içinde ve süreçsel bir ilişki içinde olduğunu savunan teizmdir.

Tanım: Sürrealizm, bilinçdışı, düşler ve rastlantısallık yoluyla gerçekliğin ötesine geçmeyi hedefleyen sanatsal akımdır.

Tanım: Tanrıcılık, evreni yaratan ve yöneten bir Tanrı'nın varlığını kabul eden inanç ve düşünce biçimidir.

Tanım: Tarihsel materyalizm, toplumsal ve tarihsel gelişmeleri maddi üretim ilişkileri temelinde açıklayan yaklaşımdır.

Tanım: Tarihselcilik, düşünce ve metinlerin ancak ortaya çıktıkları tarihsel koşullar içinde anlaşılabileceğini savunan yaklaşımdır.

Tanım: Tebaa, siyasal iktidara bağlı olan ancak yönetime katılma ve egemenliği belirleme yetkisine sahip olmayan yönetilenler topluluğunu ifade eder.

Tanım: Tebaa, siyasal iktidara bağlı olan ancak yönetime katılma hakkı bulunmayan kişi veya topluluktur.

Tanım: Teist, Tanrı’nın var olduğuna ve evrenle etkin bir ilişki içinde bulunduğuna inanan kişidir.

Tanım: Teizm, evreni yaratan ve evrene müdahil olan kişisel bir Tanrı'nın varlığını savunan görüştür.

Tanım: Tekamül, varlıkların veya süreçlerin aşamalı ve yönelimli biçimde olgunlaşmasını ifade eden kavramdır.

Tanım: Tiranlık, siyasal iktidarın hukuki ve ahlaki sınırlar gözetilmeksizin zor ve baskı yoluyla kullanıldığı yönetim biçimidir.

Tanım: Toplumsal cinsiyet, kadınlık ve erkekliğe yüklenen toplumsal roller, beklentiler ve anlamlar bütünüdür.

Tanım: Totalitarizm, siyasal iktidarın toplumun tüm alanlarını kontrol etmeyi amaçladığı yönetim biçimidir.

Tanım: Totaliter, bireysel ve toplumsal yaşamın tüm alanlarını denetim altına alan yönetim anlayışıdır.

Tanım: Ulus, modern dönemde ortak kimlik ve siyasal bilinç etrafında tanımlanan toplumsal birliktir.

Tanım: Ulusal, bir ulusa ait olan veya onunla ilişkili nitelikleri ifade eden sıfattır.

Tanım: Üstyapı, bir toplumda hukuk, siyaset, din ve kültür gibi kurumları ifade eden kavramdır.

Tanım: Ütopya, gerçekleşmesi mümkün olmayan ya da tasarlanmış ideal toplum düzenini ifade eder.

Tanım: Yığın, bireylerin düşünsel ve ahlaki özerkliklerini yitirerek ortak, sorgulanmamış tepkilerle hareket ettiği toplumsal birliktelik biçimini ifade eder.

Tanım: Yurttaş, bir siyasal topluluğun üyesi olarak hak ve sorumluluklara sahip bireydir.

Tanım: Zayıf ateizm, Tanrı’nın varlığını reddetmekten ziyade, Tanrı inancına sahip olmama durumunu ifade eder. Bu tutum, epistemik yetersizlik veya kanıt eksikliği gerekçesiyle benimsenir.