İlm-i istidlal
Tanım
İlm-i istidlal, aklî çıkarım ve delillendirme yoluyla bilgiye ulaşmayı konu edinen ilimdir.
Cümle
İstidlal, bilinmeyeni bilinene bağlar.
Bağlam
- Kelâmda inanç esaslarının aklî savunusunda kullanılır.
- Mantık ile kelâm arasında köprü işlevi görür.
- Bilgi türlerinin temellendirilmesinde rol oynar.
Kapsam ve Sınırlar
- Vahyin yerine geçmez.
- Sezgisel bilgiyi kapsamaz.
- Kesin bilgi her zaman üretmez.
Kullanım Örnekleri
- Hudûs deliliyle Allah’ın varlığına ulaşmak.
- Nübüvvetin aklî temellendirilmesi.
Yanlış Kullanımlar
- Her akıl yürütmeyi istidlal saymak.
- İstidlali sofistik tartışmayla karıştırmak.
- Nakli tamamen dışlayan bir yöntem gibi sunmak.
Anlam Dönüşümü
- Başlangıçta genel çıkarım anlamındaydı.
- Kelâmda teknik bir delillendirme yöntemi oldu.
- Modern dönemde epistemolojiyle ilişkilendirildi.
Kavram Kökeni
- İstidlal kelimesi Arapça kökenlidir.
- Delil getirmek ve çıkarım yapmak anlamına gelir.
Disiplinlere Göre Kullanım
İlm-i istidlal, kelâmda inanç esaslarının aklî delillerle savunulmasında kullanılan temel çıkarım yöntemlerini kapsar.
İstidlal, mantık disiplininde kıyas ve çıkarım formlarıyla ilişkilidir; kelâm bu araçları teolojik amaçla kullanır.
Filozoflar Arası Kullanım Farkı
Kelâmda istidlali sistematik biçimde kullanmış; hudûs ve imkân gibi delilleri aklî yapı içinde işlemiştir.