Felsefe Sözlüğü

Tanım: Ahlaki ontoloji, ahlaki değerlerin ve normların ontolojik statüsünü konu edinen felsefi yaklaşımdır.

Tanım: Aktüel, bir varlığın ya da niteliğin fiilen gerçekleşmiş ve etkin durumda olmasıdır.

Tanım: Amaç, bir eylemin veya sürecin yöneldiği sonuç ya da hedef durumdur.

Tanım: Arkhe, Antik Yunan felsefesinde evrendeki tüm varlıkların dayandığı ilk ilke, köken veya temel gerçeklik anlamına gelir.

Tanım: Aşkın, deneyim ve fenomenler alanının ötesinde olanı ifade eden felsefi niteliktir.

Tanım: Bağıntısal ontoloji, varlıkların niteliklerini karşılıklı bağıntılar üzerinden tanımlayan ontolojik yaklaşımdır.

Tanım: Birlik, çokluğun ötesinde tekli ve bütüncül olma durumunu ifade eder.

Tanım: Bütün, parçaların bir araya gelmesiyle oluşan fakat onlardan daha fazla anlam taşıyan yapıdır.

Tanım: Cevher, kendi başına var olabilen ve niteliklerin (arazların) dayandığı ontolojik temel olarak kabul edilen varlıktır.

Tanım: Çokluk, birden fazla varlık ya da öğenin birlikte bulunma durumudur.

Tanım: Dayanak, bir iddia veya düşüncenin arkasında bulunan destekleyici unsurdur.

Tanım: Değişim, bir varlığın veya durumun zaman içinde farklı bir hale gelmesi sürecidir.

Tanım: Düalist, düalizm görüşünü benimseyen ve gerçekliği ikili bir yapı olarak ele alan kişidir.

Tanım: Düalizm, gerçekliğin iki temel ve indirgenemez ilke veya tözden oluştuğunu savunan görüştür.

Tanım: Düzen, öğelerin belirli bir ilkeye göre uyumlu ve ilişkili biçimde yerleşmesidir.

Tanım: Fenomen, bir şeyin bilince ve deneyime göründüğü biçimdir.

Tanım: Fenomenolojik ontoloji, varlığı bilinçte göründüğü haliyle ele alan ve deneyimi temel alan ontolojik yaklaşımdır.

Tanım: Fiil, bir varlığın sahip olduğu gücü etkin hale getirerek ortaya koyduğu edimsel gerçekleşmedir.

Tanım: Gerçeklik, var olanın, algı ve düşünceden bağımsız ya da onlarla ilişkili olarak ele alınan durumudur.

Tanım: Görünüş, bir varlığın ya da olgunun algıya sunulan biçimi ya da dışsal tezahürüdür.

Tanım: Hakikat, bir şeyin olduğu gibi ortaya konulması veya açığa çıkması durumudur.

Tanım: Hiçlik, yalnızca var olmayanı değil, varlığın anlamını açığa çıkaran ontolojik bir sınır durumunu ifade eder.

Tanım: İçkin, bir varlığın ya da ilkenin bulunduğu alanın içinde kalarak var olmasını ifade eder.

Tanım: İlişkisel ontoloji, varlıkların bağımsız özler olarak değil, ilişkiler içinde ve ilişkiler yoluyla var olduğunu savunan ontolojik yaklaşımdır.

Tanım: İlke, bir düşünce sisteminin veya varlık anlayışının kendisinden hareket ettiği temel kabuldür.

Tanım: İllet, bir şeyin varlığını veya oluşunu açıklayan temel neden olarak kabul edilir.

Tanım: İlliyet, neden ile sonuç arasında kurulan zorunlu ilişkiyi ifade eden nedensellik ilkesidir.

Tanım: İmkân, bir şeyin var olmasının ya da gerçekleşmesinin mümkün olma durumudur.

Tanım: İmkânsızlık, mantıksal veya ontolojik olarak gerçekleşmesi mümkün olmayan durumu ifade eder.

Tanım: Kazâ, İslam kelâmında Allah’ın ezelî ilminde takdir ettiği şeylerin zamanı geldiğinde fiilen gerçekleşmesini ifade eden kavramdır. Kaderle birlikte ele alınır ve ilahi bilginin dış dünyada gerçekleşme boyutunu temsil eder.

Tanım: Koşul, bir olayın gerçekleşmesi için gerekli olan fakat tek başına yeterli olmayan unsurdur.

Tanım: Kozmoloji, evrenin kökeni, yapısı ve işleyişini konu edinen disiplinler arası araştırma alanıdır.

Tanım: Kozmos, evrenin düzenli, uyumlu ve anlamlı bir bütün olarak kavranmasını ifade eden kavramdır.

Tanım: Mantıksal zorunluluk, belirli öncüller kabul edildiğinde sonucun başka türlü olamamasıdır.

Tanım: Mekân, varlıkların konumlandığı ve birbirleriyle ilişkisel olarak yer aldığı boyuttur.

Tanım: Metafizik, varlığın en genel yapısını, ilk nedenlerini ve zorunlu ilkelerini konu edinen felsefe dalıdır.

Tanım: Metafizik (aşkın) ontoloji, varlığı deneyim ve doğa alanının ötesinde temellendiren ontolojik yaklaşımdır.

Tanım: Metafiziksel naturalizm, var olan her şeyin doğaya ait olduğunu ve doğaüstü hiçbir varlık ya da açıklamanın ontolojik olarak gerçek olmadığını savunan felsefî görüştür.

Tanım: Mümkin, varlığı da yokluğu da zorunlu olmayan, başka bir sebebe bağlı olarak var olan şeyleri ifade eden ontolojik kavramdır. İslam felsefesi ve kelâmında mümkin varlıklar, var olmak için vacip bir varlığa muhtaçtır.

Tanım: Mümkün, varlığı zorunlu olmayan, var da olabilen yok da olabilen varlık türüdür.

Tanım: Mümkün varlık, var olması da olmaması da düşünülebilen, varlığı başka nedenlere bağlı olan varlıktır.

Tanım: Mümkünlük, bir varlığın hem var olabilme hem de olmama potansiyeline sahip olmasıdır.

Tanım: Neden, bir olayın veya durumun ortaya çıkmasını mümkün kılan açıklayıcı ilke ya da etkendir.

Tanım: Nedensellik, olaylar arasında neden ile sonuç şeklinde kurulan düzenli ve açıklayıcı ilişkiyi ifade eder.

Tanım: Nizam, varlıkta, düşüncede veya toplumsal yapıda unsurların belirli bir düzen, ölçü ve ilişki içinde bulunmasını ifade eden kavramdır. İslam kelâmında ve felsefesinde nizam, âlemin rastlantısal değil, ilahi bir düzen içinde var olduğunu gösteren temel göstergelerden biri olarak ele alınır.

Tanım: Nominalist ontoloji, tümellerin gerçek bir varlığa sahip olmadığını, yalnızca isimlerden oluştuğunu savunan ontolojik yaklaşımdır.

Tanım: Numen, deneyimle kavranamayan, şeyin kendisi olarak düşünülen varlık alanıdır.

Tanım: Olgusal (sosyal) ontoloji, toplumsal olguların varlık statüsünü ve oluşum biçimlerini inceleyen ontolojik yaklaşımdır.

Tanım: Ölüm, canlı varlığın biyolojik yaşamının sona ermesi ve insan için varoluşsal sonluluğun bilincidir.

Tanım: Oluş, varlığın durağan değil, sürekli değişim ve süreç içinde bulunduğunu ifade eden felsefi kavramdır.

Tanım: Ontik, var olanların fiilî ve somut durumuna ilişkin olanı ifade eden felsefi terimdir.

Tanım: Öz, bir varlığın ne olduğunu belirleyen zorunlu ve değişmez nitelikler bütünüdür.

Tanım: Parça, bir bütünün ayrılabilir ya da ayırt edilebilir bölümüdür.

Tanım: Platoncu ontoloji, asıl varlığın duyusal nesnelerden değil, değişmez idealar alanından oluştuğunu savunan ontolojik görüştür.

Tanım: Potansiyel, bir varlığın henüz gerçekleşmemiş ancak gerçekleşebilir olma durumudur.

Tanım: Ruh, canlılığı, bilinci ve idraki mümkün kılan metafizik varlık ilkesidir.

Tanım: Sebep, bir varlığın veya olayın meydana gelmesine yol açan etkeni ifade eden kavramdır.

Tanım: Sistem, öğeleri arasında düzenli ve anlamlı ilişkiler bulunan bütünlüklü düşünsel veya ontolojik yapıdır.

Tanım: Süreç, zaman içinde aşamalı olarak gerçekleşen değişim ve oluşlar bütünüdür.

Tanım: Süreç ontolojisi, varlığı sabit özler yerine sürekli değişen süreçler olarak ele alan ontolojik yaklaşımdır.

Tanım: Süreklilik, bir varlığın ya da sürecin kesintiye uğramadan devam etmesi durumudur.

Tanım: Tanrı, mutlak, aşkın ve en yüce varlık olarak düşünülen metafizik kavramdır.

Tanım: Teleoloji, varlıkları ve süreçleri belirli bir amaç veya erek doğrultusunda açıklayan yaklaşımı ifade eder.

Tanım: Temel, bir düşünce veya yapının üzerine kurulduğu başlangıç noktasıdır.

Tanım: Tesadüf, belirli bir amaç veya zorunlu nedensellik olmaksızın gerçekleştiği düşünülen olayları ifade eden kavramdır.

Tanım: Töz, kendi başına var olan ve değişimlere rağmen varlığını sürdüren ontolojik temel olarak kabul edilir.

Tanım: Transandent, duyusal deneyimin sınırlarını aşan ve deneyim yoluyla bilinemeyen varlık veya ilkeleri ifade eder.

Tanım: Vâcibü'l Vücud, varlığı zorunlu olan ve yokluğu düşünülemeyen varlığı ifade eden metafizik kavramdır.

Tanım: Vacip, varlığı zorunlu olan ve yokluğu düşünülemeyen şeyi ifade eder. Kelâm ve felsefede Allah için 'vacibu'l-vücûd' kavramı kullanılırken, fıkıhta vacip, yapılması dinen gerekli olan fiilleri tanımlar.

Tanım: Vahdet-i Mevcud, var olanların çokluğuna rağmen mevcudiyet düzeyinde bir bütünlük bulunduğunu savunan anlayıştır.

Tanım: Vahdet-i Vücûd, hakiki varlığın tek olduğunu ve diğer varlıkların bu varlığın tezahürleri olduğunu savunan tasavvufi öğretidir.

Tanım: Varlık, var olan her şeyin ortak olarak paylaştığı ontolojik durumdur.

Tanım: Yapı, bir bütün oluşturan öğelerin aralarındaki ilişkilerle kurduğu düzenli örgütlenmedir.

Tanım: Yaratma, varlıkların varlığa çıkarılması ve belirli bir düzen içinde sürdürülmesi sürecidir.

Tanım: Yokluk, var olanın bulunmaması ya da varlığa karşıt olarak düşünülen ontolojik durumdur.

Tanım: Zaman, olayların ardışıklığını, değişimi ve sürekliliği mümkün kılan boyuttur.

Tanım: Zorunlu, varlığı aklen kaçınılmaz olan ve yokluğu düşünülemeyen varlıktır.

Tanım: Zorunlu (doğalcı) ontoloji, varlığı doğa yasalarına indirgenmiş zorunlu ilişkiler bütünü olarak ele alan ontolojik yaklaşımdır.

Tanım: Zorunlu varlık, var olmaması düşünülemeyen ve varlığı kendinden olan varlıktır.

Tanım: Zorunluluk, bir şeyin başka türlü olmasının imkânsız olması durumudur.