Kesb
Tanım
Kesb, özellikle Eş'arî kelâmında insan fiillerinin yaratılması Allah’a ait olmakla birlikte, bu fiillerin kul tarafından kazanılması anlamına gelen kavramdır. Böylece ilahi kudret ile insan sorumluluğu arasında orta bir açıklama sunar.
Cümle
Fiil Allah’tan, kesb kuldandır
Bağlam
- Eş'arî kelâmında insan fiilleri tartışmasında kullanılır.
- Cebriyecilik ile mutlak özgürlük arasında ara bir yaklaşımı temsil eder.
- İlahi kudret–insan sorumluluğu dengesi bağlamında ele alınır.
Kapsam ve Sınırlar
- Fiil özgürlüğünü açıklamada soyut kalabilir.
- İrade deneyimini tam karşılamayabilir.
- Mâturîdî yaklaşım kadar açıklayıcı bulunmayabilir.
Kullanım Örnekleri
- Fiilin yaratılması ile kazanılması ayrımı.
- Eş'arî kesb teorisi.
- İlahi kudret ile insan sorumluluğu dengesi.
Yanlış Kullanımlar
- Cebriyeci görüşlerle özdeşleştirilmesi.
- İnsanın fiillerde tamamen pasif sayılması.
- Ahlaki sorumluluğu zayıflatacak biçimde yorumlanması.
Anlam Dönüşümü
- Başlangıçta genel olarak kazanmak anlamındaydı.
- Kelâmda teknik bir terim hâline gelmiştir.
- Özgür irade tartışmalarında merkezi bir kavram olmuştur.
Kavram Kökeni
- Kesb kelimesi Arapça k-s-b kökünden gelir.
- Kazanmak ve elde etmek anlamındadır.
Disiplinlere Göre Kullanım
Kesb, özellikle Eş‘arî kelâmında insan fiilleri ile ilahî yaratma arasındaki ilişkiyi açıklamak için geliştirilmiş teorik bir kavramdır.
Filozoflar Arası Kullanım Farkı
Fiilin yaratılmasını Allah’a, fiilin kazanılmasını ise kula nispet ederek kesb teorisini formüle etmiştir.