Küllî İrade
Tanım
Küllî irade, Allah’ın tüm varlık ve olayları kapsayan mutlak iradesini ifade eden kelam kavramıdır.
Cümle
Her şey ilahi irade kapsamındadır
Bağlam
- Kelâm ilminde kader ve yaratma tartışmaları bağlamında kullanılır.
- Allah’ın fiilleriyle âlem arasındaki ilişkiyi açıklamada merkezî rol oynar.
- İlahi ilim, kudret ve irade sıfatlarıyla birlikte ele alınır.
- Cüzî irade kavramıyla karşılıklı denge içinde düşünülür.
Kapsam ve Sınırlar
- İnsan fiillerini doğrudan belirleyen mekanik bir zorunluluk olarak yorumlanamaz.
- Cüzî iradeyi anlamsız kılacak şekilde ele alınamaz.
- İlahi irade–insan sorumluluğu dengesinden koparılamaz.
Kullanım Örnekleri
- Yaratmanın Allah’a ait olması.
- Doğa yasalarının ilahi irade kapsamında değerlendirilmesi.
Yanlış Kullanımlar
- İnsan sorumluluğunu tümüyle reddetmek.
- Ahlaki yükümlülükleri kader gerekçesiyle geçersiz saymak.
- Cebriyeci anlayışla özdeşleştirmek.
Anlam Dönüşümü
- Erken dönemde kader tartışmalarıyla ortaya çıktı.
- Mâtürîdî ve Eş‘arî gelenekte farklı vurgularla sistemleştirildi.
- Modern dönemde özgür irade problemleriyle yeniden yorumlandı.
Kavram Kökeni
- Küll kelimesi bütün anlamındadır.
- Kelam literatüründe kader tartışmalarıyla ilişkilidir.
Disiplinlere Göre Kullanım
Küllî irade, Allah’ın yaratma, takdir ve düzenleme fiillerini kapsayan mutlak irade anlayışını ifade eder ve kader meselesinin merkezinde yer alır.
İlahi iradenin âlem üzerindeki kuşatıcılığını açıklayarak Allah–âlem ilişkisini temellendirir.
Filozoflar Arası Kullanım Farkı
Küllî iradeyi ilahi kudret ve ilimle birlikte ele alarak insan sorumluluğunu dışlamayan bir kader anlayışı geliştirmiştir.